Concentratie in de kantoortuin

Een middelbare school kan best zonder vakken en klaslokalen. Dat blijkt uit een experiment in de Achterhoek. Ook op andere scholen werken leerlingen in `kantoortuinen' aan `thema's'.

VAKKEN ZIJN UIT. Klassen ook. In de experimenten met nieuw onderwijs op middelbare scholen zijn ze niet meer te vinden. Zoals bij UniC, een gloednieuwe middelbare school in Utrecht-West. De school opende ruim een maand geleden haar deuren met 77 leerlingen op havo- en vwo-niveau. De school is gehuisvest in een kantoorpand, de leerlingen zitten in één kantoortuinachtige ruimte. Klassen zijn er niet, vakken evenmin. UniC is een initiatief van BCVO, een openbaar schoolbestuur met 9 middelbare scholen in Utrecht. Twee jaar geleden startte het onderwijsexperiment Slash 21 al in de Achterhoek met een nieuwe aanpak van de eerste drie jaren van het voortgezet onderwijs. Ook bij Slash 21 zitten alle leerlingen van hetzelfde jaar bij elkaar in een grote, open ruimte met hoekjes voor groepsopdrachten. Hier zijn alleen leerlingen van havo en vwo, maar ook vmbo'ers vertegenwoordigd. Veel lesmateriaal is digitaal. Slash 21, dat intussen 450 leerlingen telt, is een initiatief van de Stichting Carmelcollege, een schoolbestuur met 22 scholen voor voortgezet onderwijs in Oost-Nederland. En in Tilburg mikt De Nieuwste School van het Brabantse schoolbestuur OMO volgend schooljaar op 100 à 150 leerlingen. Net als Slash 21 krijgt die school leerlingen van zowel vmbo-, havo- als vwo-niveau. Ook hier geen vakken, klassen en lokalen.

OVERBOORD Modern onderwijs gooit de oude lesstructuren dus overboord. Maar de vraag is: werkt het ook? Jawel, zegt directeur Peter Bouhuijs van ECAL, een expertisecentrum op onderwijsgebied van de Universiteit Maastricht. Samen met het GION, het onderzoekscentrum voor onderwijs van de Groningse universiteit, evalueerde Bouhuijs de eerste stappen van Slash 21. Onlangs brachten ze rapport uit.

Volgens Bouhuijs zijn scholen als UniC en Slash21 geen modegril. Hij spreekt van `een interessante doorbraak voor het Nederlandse onderwijs'. Bouhuijs heeft tijdens zijn bezoeken aan Slash 21 een positieve indruk overgehouden. ``Natuurlijk, zo'n open ruimte heeft een zekere rommeligheid, maar er wordt heus niet met propjes gegooid. Het viel me op dat leerlingen juist heel ordelijk aan de slag gingen.''

Op Slash 21 werken leerlingen een maand lang in hun eigen tempo en op hun eigen niveau aan thema's uit de mens- en natuurwetenschappen, zoals macht of energie. Daarbij komt de leerstof van alle vakgebieden aan bod. Eindexamenvakken als biologie of natuurkunde worden dus niet afzonderlijk aangeboden, maar komen in samenhang met andere vakgebieden aan de orde bij die thema's. Dat maakt het onderwijs boeiender voor leerlingen, menen de initiatiefnemers. ``Leerlingen vinden het aantrekkelijk om zich langere tijd met één onderwerp bezig te houden'', constateerde ook Bouhuijs. En dat is het doel van Slash 21, UniC en De Nieuwste School: het onderwijs plezieriger maken voor scholieren. Rector Dave Drossaert van UniC zegt het zo: ``Je ziet leerlingen in het begin van het schooljaar altijd vol verwachting naar school komen. Ze zijn gemotiveerd, leergierig, nieuwsgierig. Dát vast te houden is onze uitdaging.''

VROLIJKE INDRUK Volgens onderzoeker Bouhuijs slaagt Slash 21 daarin: ``Die kinderen maakten op ons een opgewekte, vrolijke indruk. Ze waren duidelijk content met de situatie op school. De docenten overigens ook. Er was een prima sfeer. En dat is wel eens anders. Wij komen ook op scholen waar veel wordt geklaagd door leerlingen en docenten.''

Leerlingen stellen op Slash 21 hun eigen studieplan op. Daarin staat wat ze de komende maand gaan doen voor een thema of talenblok èn wat de afgelopen maand voor verbetering vatbaar was. In het elektronisch portfolio houdt de leerling steeds bij waar hij of zij mee bezig is. Docenten en ouders met een internetaansluiting kunnen het portfolio inzien. Volgens Bouhuijs doen ouders dat ook op grote schaal.

NATIVE SPEAKER Het GION vergeleek de prestaties van Slash 21-scholieren op drie vakgebieden met die van leerlingen van andere middelbare scholen. Voor Nederlands en wiskunde scoren de Slash 21-leerlingen even hoog als leerlingen van andere scholen. In begrijpend lezen in de Engelse taal zijn de scholieren van Slash21 iets beter. De onderzoekers wijzen daarbij op het andere taalonderwijs op Slash 21. Drie maanden lang werken leerlingen vier dagdelen met een native speaker aan één vreemde taal. Pas daarna leren ze een andere taal, opnieuw drie maanden achtereen. Verder kunnen leerlingen van Slash 21 opvallend goed met de computer overweg. Op Slash 21 wordt ICT intensiever benut dan op de gemiddelde school voor voortgezet onderwijs, concluderen de onderzoekers.

Maar Bouhuijs en zijn collega's uitten ook kritiek. Ze vinden het niet zo'n goed idee om vmbo'ers, havisten en vwo'ers drie jaar lang bijeen te houden. Inmiddels is dat op Slash 21 ook niet meer het geval. De beroepsgerichte vmbo'er krijgt nu na twee jaar een eigen beroepsgericht programma op een andere locatie. De digitale lesstof en de portfolio's waren nog onvoldoende ontwikkeld op het moment dat Bouhuijs Slash 21 bezocht, in de herfst van vorig jaar.

Ondanks de opstartproblemen laat het voorbeeld van Slash 21 volgens Bouhuijs zien dat `we de leerstofordening in vakken los kunnen laten.' Maar hij vindt het nog te vroeg om Slash 21 te kopiëren naar andere scholen. Het lesmateriaal is nog onvoldoende beproefd, de aanpak nog niet uitgekristalliseerd. Daarbij zullen docenten in het voortgezet onderwijs voorbereid moeten worden op hun nieuwe rol. Want in het nieuwe onderwijs staan ze niet meer voor de klas en werken ze niet individueel. Docenten begeleiden leerlingen terwijl die werken aan hun eigen taak. Op Slash 21 heeft elke jaargroep een eigen team van docenten en onderwijsassistenten dat de hele basisvorming meegaat.

De andere rol van docenten maakt het moeilijk het vakoverstijgend onderwijs in te voeren op bestaande scholen, zegt rector Drossaert van UniC. ``Docenten zijn vaak trots op hun vak, zien er het nut niet van in om vakoverstijgend te werken. Mijn collega's hier zijn uitgekozen op hun aanleg om leerlingen te begeleiden, te observeren en te stimuleren. Ook op gebieden waarin ze niet deskundig zijn.''

ONVREDE Maar directeur Henk van Dieten van Slash 21 ontmoet veel enthousiasme bij scholen. ``Ik zie steeds meer scholen die delen van ons concept overnemen, bijvoorbeeld het klassenverband doorbreken of het talenonderwijs op onze manier organiseren.'' De drie conferenties over Slash 21 die de Stichting Carmelcollege de afgelopen twee jaar organiseerde, trokken meer dan duizend bezoekers, vooral leidinggevenden en docenten. ``Je merkt dat er onvrede heerst over de gang van zaken in het voortgezet onderwijs'', zegt Van Dieten. ``Leerlingen voelen zich niet serieus genomen, docenten zijn ontevreden. Scholen zoeken een manier om hun onderwijs zo te organiseren dat leerlingen en docenten zich er prettiger bij voelen.''

Enter 22 in Ravenstein is de tweede school van het Carmel College zonder vakken en klassen. Maar Enter 22, tot vorig jaar september nog Hooghuis Lyceum, is niet zoals Slash 21 begonnen met een compleet nieuw team. Projectleider Twan van den Broek vertelt dat de vmbo-school veel heeft gedaan om het bestaande docententeam mee te krijgen. ``We hebben ze van meet af aan betrokken bij onze plannen. We zijn ook met een groep docenten bij Slash 21 op bezoek gegaan. We hebben veel gepraat over wat we zagen, wat we positief vonden, wat we minder vonden.'' Uiteindelijk hebben twee van de zesentwintig docenten bedankt voor de eer. De anderen zijn gaandeweg steeds enthousiaster geworden, zegt Van den Broek. Net als de leerlingen. ``Ik heb het afgelopen jaar nauwelijks leerlingen gehad die eruit zijn gestuurd. Voorheen hield de docent zijn verhaal en de leerling die net wat sneller of langzamer was dan gemiddeld, ging herrie schoppen. Dat doet-ie nu niet meer, want zo'n leerling bepaalt nu z'n eigen tempo.''