`Als je God eruit gooit, heb je wel iets anders nodig'

De Europese eenwording leidt tot vervlakking, zegt de Poolse historicus Adam Zamoyski. De boter en de melk smaken overal hetzelfde, onderwijs wordt aangepast aan de middelmaat en kinderen worden behandeld als huisdieren. Geen wonder dat jongens met petjes het straatbeeld beheersen. De Europese Unie als culturele hel.

Europa. Het stroomt door zijn aderen, woont in zijn hoofd, staat in zijn boekenkast, hangt bij hem aan de muur en ligt in zijn koelkast. Voor de Poolse historicus Adam Zamoyski is Europa net zo vanzelfsprekend als ademen. De zoektocht, onder leiding van huidige EU-voorzitter Nederland, naar een Europese identiteit en Europese waarden vindt hij dan ook, op z'n zachtst gezegd, merkwaardig. En, erger nog, het zijn de verkeerde lui die zoeken.

Weg met de bureaucraten en het plebs! Les Philosophes – de denkers – moeten in Europa weer een hoofdrol gaan spelen. Dat is Zamoyski in een notendop. ,,Je kunt geen Utopia bouwen onder leiding van een stel bureaucraten'', zegt de auteur van belangrijke standaardwerken (in het Engels) over Polen en Europa, tijdens een gesprek in zijn statige appartement in het centrum van Warschau. De huidige tendens in de politiek om vooral goed te luisteren naar de man in de straat is ook niet aan Zamoyski besteed. Want wat heeft die man eigenlijk te vertellen?

Zamoyski, die afgelopen week sprak op een door Nederland georganiseerde conferentie over normen en waarden in Warschau, is hartstochtelijk Europeaan. Niet alleen uit overtuiging. Het is voor hem een familietraditie die teruggaat tot de Renaissance en die hem, naast Pools bloed, ook Italiaans, Duits, Frans en Schots bloed bezorgde. De Zamoyski-clan was eeuwenlang één van de invloedrijkste en meest verlichte adellijke families van Polen – in dat statige appartement getuigen tientallen schilderijen en foto's van de vergane glorie. Zij vertegenwoordigden vier eeuwen terug al waarden die hun nazaat in het hedendaagse Europa node mist.

Voorvader Jan haalde aan het einde van de zestiende eeuw Italiaanse architecten naar Polen en liet, uit het niets, een nieuwe stad bouwen, Zamosc, waarin de idealen van de Renaissance – het geloof dat kennis ideale burgers voortbrengt en schoonheid het leven aangenaam maakt – zouden worden verenigd. Zamosc, nog steeds een van de mooiste stadjes van Polen, kreeg een universiteit, een bibliotheek, baden, drie marktpleinen, een modern riool en een waaier aan godshuizen: er waren een rooms-katholieke, Armeense, franciscaanse en orthodoxe kerk en ook een synagoge.

Een samenleving is zo goed als de opleiding van zijn jonge mensen, zei Jan Zamoyski destijds bij de opening van zijn universiteit. Volgens zijn nazaat, die Oxford doorliep, heeft voorvader Jan anno 2004 meer gelijk dan ooit. Want, zegt Adam Zamoyski, het onderwijs, vooral in West-Europa, schiet ernstig tekort. ,,De mensen worden alleen maar dommer.''

,,We zijn getuige van een uniek fenomeen in de Europese geschiedenis'', zegt de historicus. ,,Over het algemeen heeft de mens altijd gestreefd naar de verbetering van zijn eigen situatie. Zo ontstond er in de negentiende eeuw in rap tempo een middenklasse, die geloofde in vooruitgang en zelfverbetering. Maar op dit moment lijken veel mensen te denken dat het interessanter is om neerwaarts te gaan. We zien jongeren met petjes op, die, ondanks hun opleiding, het perfectioneren van vulgair taalgebruik en gedrag tot hun missie hebben gemaakt. Ze willen niet omhoog, maar omlaag. Goede opvoeding en goed onderwijs zijn niet in de mode, evenmin als nastreven van zelfverbetering of van schoonheid.''

De bureaucratie – niet alleen die van Brussel maar ook die in de verschillende lidstaten – begeleidt deze ontwikkeling in plaats van haar te bestrijden, meent Zamoyski. Onderwijssystemen worden aangepast aan de middelmaat. ,,Men wil de mensen die dom zijn vooral niet het gevoel geven dat ze dom zijn. Het is niet toegestaan dat mensen die niet kunnen schilderen het gevoel krijgen dat ze niet kunnen schilderen. Nee, iedereen heeft talent. En daardoor kan iemand een onopgemaakt bed op een podium plaatsen en zeggen dat het kunst is. Het is misschien grappig, maar het is geen kunst. En het draagt bij aan het probleem.''

,,Er is een Europese onderklasse aan het ontstaan, die het financieel niet slecht heeft, maar moreel, spiritueel en intellectueel volslagen hol is. De Romeinse keizer Nero, die cynisch maar ook heel intelligent was, had te maken met een soortgelijk probleem. Hij had er een naam voor: plebs sordida, het walgelijke schorremorrie.''

Is dat niet allemaal wat elitair?

,,Ja, dat is het zeker. Ik ben ervan overtuigd dat je geen civilisatie kunt creëren zonder elitarisme. Als een culturele hel het doel van de Europese Unie is, dan slaagt ze daar uitstekend in. Maar als we een Europese beschaving nastreven dan kan dat maar op één manier, namelijk door middel van uitmuntendheid. Uitmuntendheid in de politiek, in de wetenschap, in de kunst. Het probleem is dat mensen in Europa vaak niet het beste willen, maar datgene wat volstaat.''

Voorvader Jan Zamoyski zou zich in het graf omdraaien, want zelfverbetering en perfectie stonden bij de Poolse edelman hoog in het vaandel. Toen hij vijf eeuwen terug leefde, was hij één van de drijvende krachten achter de invoering van `koninklijke verkiezingen' in Polen, ten koste van de erfopvolging. En daardoor kon het gebeuren dat de Poolse adel in 1573 voor het eerst zijn staatshoofd zelf koos, een gebeurtenis zonder weerga in het Europa van toen.

De kieskoning, die overigens geen Pool hoefde te zijn, mocht zonder toestemming van het Poolse parlement niet trouwen of scheiden, hij mocht niet zomaar een leger opbouwen, een oorlog beginnen of belasting heffen. Als hij te lang wegbleef uit Polen en zijn officiële taken niet naar algemene tevredenheid vervulde, kon hij zonder al te veel problemen worden afgezet. De koning was van de burger, hij stond er niet boven.

Adam Zamoyski: ,,Een eeuwenoud Pools gezegde luidt: nic o nas bez nas, niets over ons zonder ons, een gezegde dat de Europese Unie zich vaker ter harte mag nemen. Brussel schrijft te vaak wetten voor waarom niemand heeft gevraagd.''

Zamoyski was lang een overtuigd aanhanger van de Europese gedachte. Zozeer zelfs, dat de in New York in ballingschap geboren Adam – zijn ouders konden na de oorlog door het communisme niet terugkeren naar Polen – op latere leeftijd zijn Amerikaanse paspoort zou opgeven. ,,Europa moest zelf zijn zaakjes op orde krijgen en niet zo zwaar leunen op de Verenigde Staten'', zegt Zamoyski. Maar inmiddels is zijn Europees enthousiasme flink bekoeld.

,,De nieuwe aristocraten zijn bureaucraten en politici, die geen contact hebben met het leven of met de intellectuele elite. Ze stellen dingen voor die acceptabel zijn... voor andere bureaucraten.'' Dat bureaucraten en politici nu het initiatief hebben genomen voor een conferentiereeks over normen en waarden zegt volgens de historicus veel over het intellectuele klimaat op dit moment in Europa. ,,Het Europese idee is gekidnapt door een enorme bureaucratie, die zich met alle aspecten van het leven bemoeit en Europa cultureel en sociaal saaier heeft gemaakt.

,,Er bestaat een sterke drang om te homogeniseren en te standaardiseren, tot aan de jingles op treinstations en de wegbewijzering toe. De melk en de boter smaakt tegenwoordig overal hetzelfde. In Italië worden olijfbomen uitgerukt, in de naam van Europa, zodat Griekse olijfboeren meer geld kunnen verdienen. Het is een culinaire catastrofe.''

Maar de Europese Unie heeft toch een grote persoonlijke en economische bewegingsvrijheid en een gemeenschappelijke markt meegebracht?

,,Dat wordt als een grote verdienste gebracht. Maar in de 18de en 19de eeuw werd er ook al heel veel gereisd, getuige de vele reisverslagen en reisgidsen uit die tijd. Mensen hebben nu eenmaal de natuurlijke neiging om te reizen. Daar heb je geen bureaucraten voor nodig. We hebben hier dus te maken met een nepverdienste.

,,Brussel is in brede zin gecorrumpeerd. Voor Centraal- en Oost-Europa was en is dat een hele teleurstellende constatering. Onder het communisme was er hier wijdverbreide corruptie. De mensen haatten het en verwierpen het in moreel opzicht, maar ze moesten er in de praktijk wel aan geloven. Zonder corruptie kon je niet overleven. Het Westen werd bewonderd, want daar regeerde de eerlijkheid. Maar nu blijkt er in de EU ook corruptie te bestaan en van het ergste soort: morele corruptie.

,,Iemand komt in Brussel met een goed idee en krijgt te horen: leuk, maar je moet de juiste persoon kennen of het op een goede manier presenteren. Of: als je op mijn man in de commissie stemt, steun ik jouw idee. Het is een grote koehandel, er worden gunsten en voordeeltjes uitgewisseld en misschien soms ook wel geld.

,,Frankrijk verdedigt met alle mogelijke moeite het Europese gemeenschappelijke landbouwbeleid. Alle experts zeggen dat dat beleid op lange termijn slecht is omdat hiermee de Europese landbouw met kunstmatige lapmiddelen – subsidies – overeind wordt gehouden. Op zo'n moment denkt Frankrijk niet aan Europa, maar aan de Franse boer. Er is heel veel hypocrisie en nationaal egoïsme in het spel. Hetzelfde geldt voor landen [waaronder Nederland, red.] die besloten hebben om hun arbeidsmarkten voorlopig nog af te schermen van Oost-Europese arbeidskrachten. We hebben heel duidelijk gefaald in het creëren, met bureaucratische middelen, van een gevoel van solidariteit.''

Welk idee zou Europa kunnen binden?

,,Lange tijd dienden God en zijn vertegenwoordigers op aarde, de koningen, als het bindmiddel van samenlevingen. Maar toen kwamen de Verlichte denkers en die zeiden dat de monarchie een anachronisme was en dat er trouwens toch geen God was. Maar zelfs Rousseau begreep dat hiervoor iets in de plaats moest komen. Als je God en de dreiging van eeuwige verdoeming eruit gooit, moet je iets inbrengen dat de mensen zal aansporen om goed te zijn. Want waarom zou iemand uit zichzelf goed zijn? Rousseau creëerde daarom de natiestaat en het werkte.

,,De natie fungeerde als een soort kerk, als het nieuwe geloof. Zij regeerde de moraliteit van de mensen. Alleen had zij ook een ongelukkig en onnodig bijeffect: het nationalisme, dat uiteindelijk leidde tot verschrikkelijke oorlogen en dat tot op de dag van vandaag doorklinkt, bijvoorbeeld op de Balkan. Na de oorlog hebben nationalisme en patriottisme volledig afgedaan als concept, het zijn vieze woorden geworden. Maar dat is volgens mij niet helemaal terecht. Ik zie geen kwaad in gezond patriottisme, het gevoel dat je ergens bijhoort.

,,Jongeren worden tegenwoordig niet opgevoed met een idee van identiteit. Ze worden behandeld als huisdieren: ze worden gevoed, gekleed, warm gehouden, naar school gestuurd, ze krijgen de beste kansen zodat ze de beste banen kunnen krijgen. Maar niemand leert ze een nationale of Europese catechismus.

,,Als de natie heeft afgedaan, dan moet er een spiritueel idee worden gevonden dat aanspreekt, want zonder zo'n idee blijft de Europese Unie stuurloos. Of er moet een inspirerende leider opstaan. Iemand als Napoleon. Ik mag hem niet, maar hij heeft wel de handen van zeer uiteenlopende nationaliteiten op elkaar gekregen. Het probleem is dat het altijd verkeerd afloopt met zulke figuren. Ze inspireren aanvankelijk tot mooie ideeën, maar vinden later meestal dat de ideeën het veld moeten ruimen voor hun persoon.''

Is de nieuwe Europese grondwet geen goed bindmiddel?

,,De Europese grondwet is veel te langdradig en veel te ingewikkeld. Ik denk dat de doorsnee burger zich daarmee niet kan identificeren. De Amerikaanse grondwet is vele malen korter en begint met een duidelijke zin: We the People. Iedereen snapt wie daarmee wordt bedoeld. Achter de Europese grondwet schuilt geen duidelijk idee. Het document is opgesteld om iedereen te behagen en niemand voor het hoofd te stoten. En dat maakt het in zekere zin waardeloos.''

Het idee van een Europese natie?

,,Zoiets zou kunnen, maar het moet op een natuurlijke manier groeien. Het mag niet van bovenaf worden geforceerd.''

Een van de door Nederland georganiseerde conferenties is afgelopen week in Warschau gehouden. Welke rol kan Polen spelen in het debat over Europese waarden?

,,West-Europa moet heel goed naar de mensen hier luisteren. We hebben in de loop der eeuwen talrijke actieve pogingen overleefd om ons fysiek, spiritueel en cultureel uit te roeien. In de negentiende eeuw bestond Polen als staat zelfs helemaal niet, het was opgedeeld tussen de grootmachten Rusland, Oostenrijk en Pruisen. Als de Polen steeds weer hebben overleefd, dan is dat dankzij hun spirituele kracht, het vermogen om waardigheid te ontlenen aan wie je bent en niet aan wat je bezit.

,,Religie heeft daarbij een cruciale rol gespeeld. Religie herbergt elke waarde die dit continent heeft voortgebracht, nog afgezien van de vraag of je in God gelooft en of je het eens bent met de kerk. Ik heb het over waarden als het streven naar perfectie, zelfbewustzijn, nederigheid, compassie voor anderen, het gevoel van samenleving en van dienstbaarheid, het gevoel voor schoonheid, als morele en spirituele kwaliteit en als een visuele en zintuiglijke.

,,Nederigheid, het gevoel dat de mens klein en kwetsbaar is, is in de westerse wereld een ondergeschoven kindje geworden. Maar het is een zeer waardevolle kwaliteit. Ik ben succesvol als historicus en toch word ik nog steeds bevangen door een gevoel van nervositeit, tegen de paniek aan, als ik mijzelf aan tafel zet voor een nieuw manuscript. Mensen die in het leven helemaal geen angst voelen, kunnen uiteindelijk niet optimaal presteren.

,,Ook het gevoel voor zijn eigen geschiedenis heeft Polen gered. Op dit moment wordt geschiedenis in Europa gezien als waardeloos of als entertainment. Als ik over Napoleon of over Stalingrad schrijf, verkoop ik volop boeken. Maar nu ben ik bezig met een boek over het Congres van Wenen. Ik hou mijn hart vast.

,,De geschiedenis is als oninteressant ter zijde geschoven. Uitmuntendheid wordt gezien als snobistisch elitarisme. Het ontstaan van het plebs sordida wordt algemeen aangemoedigd, ook omdat regeringen en bureaucratieën denken dat de mensen zo beter beheersbaar zijn. Maar ze zullen lelijk verrast worden. Mensen willen nu al niet meer gaan stemmen. En de enige kerel op wie nog gestemd zal worden is een sterke persoonlijkheid die de mensen kan inspireren. En dat zou wel eens een gevaarlijke man kunnen zijn.''

Adam Zamoyski, Pools historicus, wil met zijn boeken de kloof overbruggen die door de Koude Oorlog in de Europese geschiedschrijving is geslagen. Het accent in West-Europese geschiedenisboeken ligt doorgaans op West-Europa. Bij Zamoyski wordt niemand vergeten, ook de Polen en de Russen niet, en dat maakt hem in Polen tot een van de populairste geschiedschrijvers.

Zijn bekendste boek is de bestseller The Polish Way uit 1987, waarin hij laat zien dat Polen niet zo primitief is als vaak wordt gedacht, maar de bakermat is van een grote parlementaire traditie.

Adam Stefan Zamoyski werd geboren op 11 januari 1949, in New York, in ballingschap. Zijn ouders ontvluchtten Polen in 1939 na de inval van Hitler en konden na de oorlog niet terugkeren door het communisme. Zamoyski werd opgevoed in Londen en studeerde in Oxford. Hij schrijft meestal in het Engels.

De historicus is zelf formeel nog graaf, maar het is een titel die hij niet graag gebruikt. Hij woont afwisselend in Londen en Warschau. Hij is getrouwd met een kunstenares en heeft geen kinderen.