Ontdemping

Water is in de mode. In de nieuwe stedelijke landschappen in Nederland zijn waterpartijen esthetisch dankbare elementen. In stadsuitbreidingen op Vinex-locaties zorgen hedendaagse grachten voor ruggengraat, bovendien maken zij het begeerde wonen aan het water mogelijk.

Ook oud water is populair. Vroegere haventjes in Hilversum, Nijmegen, Deventer, Den Bosch en Breda worden of zijn opgegraven en in min of meer oorspronkelijke gedaante hersteld. Maar waar ambitieuze wethouders graag hun tanden in zetten, dat zijn oude, ooit gedempte grachten in een binnenstad. Die moeten weer open, daar moet het verlossende water weer in. Het is een modieuze roep die al jaren te horen valt, van Amsterdam tot Utrecht en Woerden.

Wat is er zo aanlokkelijk aan de ontdempte gracht? In Amsterdam heeft wethouder Guido Frankfurther (D66) van het stadsdeel Amsterdam-Centrum het de afgelopen week proberen uit te leggen. Ter discussie stond zijn plan om in de Jordaan de Westerstraat of de Elandsgracht open te graven. De voorstanders vinden dat ontdemping de waterstructuur van de binnenstad herstelt en zij zien het als een schilderachtig pronkstuk van herwonnen stadsschoon. Goed voor het toerisme.

Op een drukke, heetgebakerde wijkavond lieten bewoners en ondernemers van de Jordaan geen spaan heel van het voornemen tot uitgraven. Zij betoogden dat een nieuwe gracht dodelijk is voor de levendigheid en bedrijvigheid in deze aan straatmarkten rijke buurt. Het draagvlak voor wethouders droom bleek minuscuul en de ontdemping is voorlopig van de baan. Er zijn `buurtconferenties' aangekondigd om de openbare ruimte in de Jordaan als geheel te bespreken. Dat is de juiste volgorde, waar de op `scoren' beluste wethouder kennelijk geen geduld voor had.

Hopelijk wordt op de conferenties duidelijk dat het uitgraven van oude gedempte grachten in vrijwel alle gevallen een heilloze onderneming is. De Westerstraat ontstond door demping van de Anjeliersgracht in 1862. De Elandsgracht werd in 1891 dicht gemaakt. Ook de historische stad is een levende stad die door opeenvolgende generaties wordt gebruikt en getransformeerd. En die transformaties vormen onderdeel van de stedelijke identiteit, zij geven aan het beschermd stadsgezicht vitale trekken en perspectief. Ontdemping van eeuwoude grachten is geen restauratie, maar falsificatie van de stadshistorie. Dat staat los van wat ontdemping oplevert: in het midden van de Westerstraat een acht meter brede betonnen bak gevuld met water.

Voor dat soort verschijnselen in architectuur en stedenbouw bestaat sinds kort een lelijk woord: retro-kitsch.