Joodse grafsteen als wasbord

In de Chinese stad Shanghai liggen duizenden joden begraven. Maar in het moderne China is bijna geen spoor meer van ze te vinden. De Israëlische fotograaf Bar-Gal speurt naar oude grafstenen. `Dat kan een toeristische trekpleister worden.'

,,Wie haar gekend heeft, weet wat we verloren hebben'', staat er in het Duits op de grafsteen van de Oostenrijkse Elisabeth Sametz gebeiteld. De steen, met bovenaan een davidster, ligt niet op een joods kerkhof ergens in Europa, maar op een boeddhistische begraafplaats in Shanghai. Sametz stierf op 19 juni 1942 in het joodse getto van Shanghai.

De Israëlische fotograaf en journalist Dvir Bar-Gal vond de steen met ruim tachtig andere joodse grafstenen in een dorp ten westen van Shanghai, waar de monumenten voor de doden inmiddels een heel ander nut hebben gekregen.

De dorpelingen hadden vaak wel een vaag besef dat het om grafstenen ging, maar ze konden de teksten niet lezen. Ze gebruikten de stenen, die door de inscripties een onregelmatig oppervlak hadden, onder meer als wasbord. Ook werden ze ingemetseld in bruggen, of in het water gelegd om zo een rivier doorwaadbaar te maken. Sommige stenen werden gebruikt om er rioleringssystemen mee af te dichten.

Hoe kwamen de stenen in dat dorp terecht, en hoe belandde Bar-Gal in dat dorp? ,,Een paar jaar terug kreeg ik een mailtje van een joodse vriendin die rondleidingen gaf over het joodse verleden van Shanghai. Ze had ergens in een antiekwinkel twee joodse grafstenen te koop aangeboden gezien'', vertelt Bar-Gal, voor wie het verzamelen van de stenen inmiddels bijna een obsessie is geworden.

Dat de antiekwinkel over joodse grafstenen beschikte, was verbazingwekkend. Bar-Gal schat dat er in totaal ruim drieduizend joden in Shanghai begraven liggen, maar van al die graven zijn er maar vier onaangetast bewaard gebleven. De andere graven, zo werd tot voor kort algemeen aangenomen, zouden verloren zijn gegaan.

In 1958, toen de communisten negen jaar aan de macht waren en vrijwel alle buitenlanders uit Shanghai waren vertrokken, besloot de gemeente Shanghai om alle joodse graven te verplaatsen naar een internationale begraafplaats ten westen van de stad. Daar kwamen alle niet-Chinezen terecht, ongeacht hun nationaliteit of religie. En zo werden de joodse grafstenen daar broederlijk zij aan zij gelegd met moslim-graven. ,,Veel joden zijn daar op zoek gegaan in de hoop om graven van hun familie te vinden, maar ze kwamen teleurgesteld terug'', weet Bar-Gal.

Al in het midden van de negentiende eeuw trokken de eerste Sefardische joden vanuit Bagdad naar Shanghai, in de jaren twintig van de vorige eeuw gevolgd door groepen Russische joden. Vanaf 1938 werd de stad een toevluchtsoord voor tienduizenden joodse vluchtelingen uit Centraal-Europa die door de nazi's werden verjaagd. Shanghai was een open havenstad en een van de weinige plekken ter wereld waar je werd binnengelaten zonder geldig visum. Ook in Shanghai kwamen zij in de jaren veertig in een getto terecht, het getto waar ook Elisabeth Sametz stierf. Na de oorlog verruilden de meesten van hen Shanghai voor Jeruzalem en New York.

Het internationale kerkhof van Shanghai werd verwoest tijdens de Culturele Revolutie, die in 1966 begon. Chinese Rode Brigades keerden zich tegen alles wat buitenlands was, en ook de graven moesten het ontgelden. Stenen werden van graven getrokken en in het moerasland rond de graven gedumpt, van de begraafplaats bleef vrijwel niets over.

De dorpsbewoners zagen echter wel nut in de stenen, en begonnen ze voor van alles te gebruiken. De antiekhandelaar was bereid om Bar-Gal in contact te brengen met de dorpelingen, en zo kon hij uiteindelijk een groot aantal stenen in veiligheid brengen.

De meeste stenen staan nu opgeslagen in een loods bij een Amerikaans-joodse textielhandelaar, maar Bar-Gal vindt dat verre van ideaal. ,,Ik wil de stenen tentoonstellen op een openbare plaats, maar daarvoor heb ik de medewerking van de overheid van Shanghai nodig.''

En die loopt nog niet zo hard. Volgens Bar-Gal komt dat doordat ze niet voldoende beseffen dat een dergelijk monument kan uitgroeien tot een nieuwe trekpleister voor buitenlandse toeristen. Bar-Gal, die ook rondleidingen geeft om vooral joodse toeristen de resten van het joodse verleden van Shanghai te tonen, zegt dat Shanghai vast snel overstag zal gaan als men zou beseffen hoeveel toeristen de joodse begraafplaats in Praag bijvoorbeeld trekt.

Toch lijkt er sprake te zijn van een kentering bij het stadsbestuur van Shanghai. Tot een halfjaar geleden was het nog de bedoeling dat het voormalige joodse getto simpelweg met de grond gelijk zou worden gemaakt. De wijk moest plaats maken voor nog meer indrukwekkende torenflats. Maar inmiddels twijfelt het stadsbestuur.

Joodse organisaties hebben aangeboden om te helpen bij het conserveren van de wijk, en langzamerhand lijkt Shanghai de commerciële waarde van zijn joodse verleden te gaan inzien. Bar-Gal hoopt dat hij daarmee de kans krijgt om de stenen die hij uit het moeras rond Shanghai wist op te diepen weer met de nodige eerbied tentoon te stellen.

Zie voor meer informatie www.shanghaijewishmemorial.com