`Geef verantwoordelijkheid'

De verhoudingen met de Antillen moeten anders. Dat adviseert de werkgroep-Jesurun. Geert Dales is er lid van. ,,Verder uitstel kan niet.''

Minister de Graaf (Koninkrijksrelaties, D66) heeft met de aanbevelingen van het rapport-Jesurun voor een herschikking van de staatkundige verhoudingen met de Antillen een unieke kans in handen om geschiedenis te schrijven. Hij kan een jarenlange impasse in de verhouding tussen Nederland en de overzeese gebieden doorbreken.

Dat is de stellige overtuiging van de burgemeester van Leeuwarden, Geert Dales (VVD), die deel uitmaakt van de werkgroep-Jesurun die een financieel-bestuurlijke blauwdruk heeft geschreven voor de toekomst van de Antillen.

Volgens Dales moet er nu snel begonnen worden. ,,Verder uitstel of het niet uitvoeren van de aanbevelingen zou óók voor de betrokkenen op de Antillen zelf een ongelofelijke teleurstelling betekenen en het hele proces op onaanvaardbare achterstand zetten.''

Van minister De Graaf verwacht Dales weinig tegenwerking. ,,Hij heeft al die tijd geweten waar we mee bezig zijn en onze tussenrapportage gelezen. We hebben ook over de inhoud gesproken met meerdere leden van het kabinet. Er zijn eigenlijk geen excuses om niet snel tot zaken te komen.''

De werkgroep-Jesurun adviseert in het vandaag op Curaçao aan minister De Graaf aangeboden rapport onder meer om het Antilliaanse landsbestuur op te heffen. En Nederland moet de torenhoge staatsschuld (4,8 miljoen Antilliaanse gulden, 2,4 miljard euro) gedeeltelijk kwijtschelden of overnemen en uitzetten tegen een lager rentetarief dan op de Antillen.

Hoeveel gaat dat de Nederlandse belastingbetaler kosten?

,,Je praat niet over astronomische bedragen. Als het gaat om de schuld van het landsbestuur aan Nederland, gaat het om zo'n 400 miljoen Antilliaanse gulden. Herfinanciering van de leningen op de kapitaalmarkt hoeft de Nederlandse belastingbetaler niets te kosten, want de eilandsbesturen blijven zelf verantwoordelijk voor betaling van de rente. Blijven ze daarbij in gebreke, dan zijn er in onze voorstellen sancties opgenomen die dan kunnen worden opgelegd. We stellen ook geen algehele sanering voor. Dat kan ook niet, daar zijn te grote bedragen mee gemoeid. We willen de eilandsgebieden wel financiële ruimte bieden om onder de huidige torenhoge aflossingsbedragen uit te komen. Een deel van de schulden, met name die op de kapitaalmarkt, kan Nederland ook niet overnemen, want die zijn in de vorm van langjarige obligaties uitgegeven. Je zou hoge boetes moeten betalen als je die wilt omzetten.''

Een staatsschuld van 4,8 miljard gulden is toch astronomisch voor zo'n klein overheidsapparaat? Hoe heeft dat zo kunnen oplopen?

,,Dat is een volstrekt gebrek aan discipline geweest. De regels van planning en controle zijn er op papier. Er waren regels, maar geen controle. In de praktijk is men ongebreideld gaan lenen zonder dekking. Tot zeer recent is er zo nog voor miljoenen geleend. En de mogelijkheden vanuit Nederland om in te grijpen waren er nauwelijks, los nog van de vraag of er daarvoor ook de bereidheid was.''

Wie garandeert dat die praktijk na sanering door Nederland niet gewoon doorgaat?

,,De controle daarop wordt een verantwoordelijkheid van het koninkrijk. Er komt een toezichtsraad met vergaande bevoegdheden, zowel preventief als repressief. Een vorm van gefaseerd toezicht. De eilandsbesturen krijgen eigen verantwoordelijkheid over hun financiën. Maar naarmate er zaken fout gaan, kan er worden ingegrepen. Met in het uiterste geval de mogelijkheid van ondercuratelestelling. Dat is een uitgekiend systeem met luidruchtige alarmbellen. Maar dat is niet het vooropgezette plan. We moeten ook leren uitgaan van vertrouwen in de bestuurspotentie ter plekke en de bestuurders niet voortdurend neerzetten als onbetrouwbare of corrupte personen. Juist door ze verantwoordelijkheid te geven, krijgen ze ook de mogelijkheid om die daar te nemen. Als dat vertrouwen er niet is, kun je ons rapport meteen wel in een diepe la stoppen.''

De werkgroep bepleit een ingrijpende wijziging van de belastingwetgeving. Is er meer binnen te halen bij een beter functionerende dienst?

,,Er gaapt een diepe kloof tussen het belastingpotentieel op de Antillen en de werkelijke inkomsten. Op het terrein van belastingmoraal is veel winst binnen te halen. Het ontbreekt nu aan mankracht en expertise, dat zal gedeeltelijk moeten worden ingehuurd, zeker op de kleinere eilanden als Bonaire of Saba. Daar kan de Nederlandse belastingdienst een rol in spelen. Dat adviseren wij ook nadrukkelijk.''

De werkgroep bepleit een aanzienlijke uitbreiding van het aantal koninkrijkstaken. Wordt dat op de Antillen uitgelegd als bedilzucht?

,,Nee, juist andersom, was voortdurend mijn ervaring op de Antillen. Wij bepleiten maximale decentralisatie en de toezichthoudende functies worden als het fout gaat niet bij Nederland gelegd, maar bij het koninkrijk. We hebben de mogelijkheid onderzocht om de Nederlandse Antillianen ook kiesrecht te geven voor de Nederlandse Tweede Kamer, maar dat was niet haalbaar. We bepleiten wel uitbreiding van de Tweede Kamer tot een Tweede Kamer voor koninkrijkszaken, waar Antilliaanse en Arubaanse parlementariërs ook stemrecht hebben. Daar is wetswijziging voor nodig, maar dan is er wel invloed als er gestemd moet worden over zaken die het koninkrijk aangaan. De eilandbesturen kunnen zelf een afvaardiging uit hun midden aanwijzen die daar zitting in nemen. Nu is er geen enkele democratische legitimatie als het om koninkrijksaangelegenheden gaat. Dat is een democratisch tekort.''