Afghanen op weg naar democratie

Afghanistan kiest morgen voor het eerst in de historie rechtstreeks een president. Nu al staat vast dat niet aan alle criteria van eerlijke en vrije verkiezingen zal worden voldaan.

De 25-jarige Mohamad Ajman Hodmen moest zijn studie rechten afbreken toen de Talibaan de universiteit van Kabul sloten. Maar na de verdrijving van hun ultrafundamentalistische regime kon hij twee jaar geleden terugkeren op de campus. Volgend voorjaar hoopt hij af te studeren. Dan wil hij bij de overheid gaan werken. ,,Veel studenten willen een baan bij een buitenlandse hulporganisatie omdat je dan veel geld kunt verdienen. Maar ik wil me inzetten voor de bevolking. Daarom ga ik liever voor de regering werken en neem ik genoegen met een lager salaris'', zegt hij.

Mohamad Ajman Hodmen behoort tot de jonge generatie Afghanen die weinig anders hebben gekend dan oorlog en de komende jaren het nieuwe Afghanistan moeten opbouwen.

Morgen wordt daartoe een historische stap gezet als de Afghanen voor het eerst rechtstreeks hun president kiezen. De verkiezingen moeten wat de buitenwereld betreft de in december 2001 onder zware Amerikaanse druk benoemde interim-president Hamid Karzai (46) een direct mandaat opleveren waarmee hij zijn machtspositie kan versterken.

Hodmen zegt op Karzai te gaan stemmen omdat hij van de 18 presidentskandidaten, onder wie één vrouw, de enige is die ,,de capaciteit en de kennis'' heeft om het land goed te besturen. ,,Afghanistan heeft nationale eenheid nodig, en ik denk dat Karzai die kan brengen.''

Belangrijker, zegt Hodmen, is dat Afghanistan nu voor het eerst de kans krijgt het pad van democratie in te slaan. De afgelopen decennia hebben partijen en krijgsheren de dienst uitgemaakt die alleen uit waren op eigenbelang. ,,Alle Afghanen hopen dat hun rol nu uitgespeeld raakt'', zegt hij.

Daarom schrijft hij deze morgen, gehurkt op een muur onder de bomen op de zonovergoten campus, een artikel voor de krant Afghan Ghak (Stem van Afghanistan) waarin hij de lezers uitlegt waarom de verkiezingen zo belangrijk zijn en hen oproept toch vooral te gaan stemmen.

Hodmens idealistische verlangens worden ogenschijnlijk gedeeld door de meeste Afghanen. Volgens de Verenigde Naties hebben zich het afgelopen jaar in Afghanistan ruim 10,5 miljoen stemgerechtigden laten registeren. Vooral het aandeel vrouwen, ruim 41 procent, is hoger uitgevallen dan werd verwacht, al zijn er grote regionale verschillen. In sommige delen van het oerconservatieve zuiden komt het aandeel van geregistreerde vrouwen niet uit boven 20 procent terwijl elders meer vrouwen dan mannen zich hebben gemeld.

Maar wat zeggen deze cijfers in een land waar grote groepen mensen de afgelopen decennia zijn ontheemd door oorlogsgeweld en hongersnood, analfabetisme wijd verbreid is en betrouwbare statistieken ontbreken? De VN noemen de grote belangstelling al een succes, maar geven toe dat de operatie is omgeven met grote onzekerheden. De afgelopen maanden verschenen berichten over aanslagen op verkiezingsfunctionarissen, intimidatie van kiezers en fraude met stemkaarten.

In sommige streken werden meer kiezers geregistreerd dan er kiesgerechtigden wonen. Gevreesd wordt dat er ook op de verkiezingsdag zelf en bij het tellen van de stemmen alle mogelijkheid is om te sjoemelen.

Een groot probleem is de onveiligheid, met name in het zuiden en het zuidoosten waar moslimextremisten actief zijn en de bevolking hebben gewaarschuwd niet te gaan stemmen.

De door de NAVO geleide vredesmacht ISAF en de internationale coalitie (Enduring Freedom) die onder Amerikaanse leiding jacht maakt op de Talibaan en Al-Qaeda, hebben extra troepen gestuurd. Maar de tijdelijke versterkingen zijn onvoldoende om bescherming te bieden in het hele land. Mede daarom zijn de parlementsverkiezingen, die oorspronkelijk zouden samenvallen met de presidentsverkiezing, uitgesteld tot april.

Naast de inzet van duizenden soldaten van het nieuwe Nationale Afghaanse Leger is de directe bewaking van de stembureaus in handen van zo'n 78.000 Afghaanse politiemannen. Officieel zijn er maar 45.000 politiemannen maar ,,sommige lokale leiders en commandanten hebben op eigen houtje extra beveiliging ingehuurd. Dat zijn voor een groot deel militieleden of familieleden van politie-agenten die op die manier wat kunnen bijverdienen'', zegt een buitenlandse functionaris die namens de VN betrokken is bij de verkiezingen. ,,Je kunt je afvragen of dat wel zo moet, maar daar schiet je weinig mee op. Je kunt een geschiedenis van duizenden jaren niet in een keer veranderen.''

Of iedere Afghaanse burger in de gelegenheid zal zijn geweest om vrij en eerlijk te stemmen, zal onduidelijk blijven. Er zijn te weinig onafhankelijke waarnemers. Een groep Afghaanse niet-gouvermentele organisaties heeft ruim 4.000 Afghaanse waarnemers getraind. Die kunnen onmogelijk alle stembureaus langsgaan.

Verder zijn er 230 buitenlandse waarnemers, die echter na afloop geen oordeel uitspreken. ,,Nu al is bekend dat niet aan alle criteria van eerlijke en vrije verkiezingen zal worden voldaan en dat je gezien de onveiligheid niet overal kunt komen. Daarom spreken we van een leerproces dat we graag willen ondersteunen'', zegt een Europese diplomaat.

Het doemscenario, zeggen VN-functionarissen en diplomaten, is een uitslag waarbij Karzai geen absolute meerderheid haalt. ,,Dan moeten we de hele operatie binnen zes weken nog eens overdoen voor een tweede ronde. En hoe kleiner de marges zijn, hoe meer beschuldigingen er over en weer komen van fraude'', verzucht een VN-functionaris.

De twee belangrijkste tegenkandidaten van Karzai zijn krijgsheren, de Tadzjiekse leider Yunis Qanooni, deze zomer ontslagen als minister van Onderwijs nadat zijn presidentiële ambities bekend werden, en de beruchte Oezbeekse generaal Abdul Rashid Dostam.

De afgelopen weken is achter de schermen druk onderhandeld tussen Qanooni en Karzai. En vorige week reisde Karzai af naar het noorden om met generaal Dostam een nieuw stuk weg te openen. De nu nog interim-president heeft laten weten dat het inperken van de macht van krijgsheren tijd zal vergen en dat hij er niet op uit is hen buitenspel te zetten. Hij zei te willen samenwerken met iedereen die zijn leiderschap accepteert.

Rechtenstudent Hodmen weet dat Afghanistan na zaterdag niet opeens een volwassen democratie zal zijn geworden. ,,Natuurlijk zullen de verkiezingen niet overal helemaal vrij en eerlijk verlopen. In sommige gebieden zullen lokale commandanten en leiders de mensen onder grote druk zetten om op een bepaalde kandidaat te stemmen. Maar eenmaal in het stemhokje weet alleen degene die stemt, op welke kandidaat hij of zij zijn stem heeft uitgebracht. Ik hoop dat iedereen dat begrijpt en in vrijheid zal stemmen.''