Onvrede wegklappen op de Buchmesse

Gisteren opende in Frankfurt de jaarlijkse Buchmesse. Thema dit jaar: de Arabische wereld.

Zelden werd er zoveel geapplaudisseerd bij de opening van de Frankfurter Buchmesse als gistermiddag. Of het nu het welkom aan Suzanne Mubarak – de First Lady van Egypte – was, een bijzin waarin Allah werd genoemd óf een verwijzing naar de bloei van de Arabische cultuur in de Middeleeuwen, steeds kregen de sprekers een open doekje. Er viel dan ook het een en ander aan onvrede en ongeduld weg te klappen. De genodigden hadden lang moeten wachten voordat ze Zaal Harmonie van het Congrescentrum van de Frankfurter Messe mochten betreden. Uit angst voor een aanslag waren alle bezoekers lang buiten het gebouw gehouden en vervolgens minutieus gecontroleerd, tot aan hun schoenen toe. De plechtigheid begon ruim een halfuur later dan voorzien.

`Eregast' op de Buchmesse 2004, die tot en met zondag duurt, is de Arabische wereld. Vandaar dat het publiek bij de opening voor een belangrijk deel bestond uit vertegenwoordigers van de landen van de Arabische Liga. De organisatie van 's werelds grootste uitgeversbeurs hoopt met het Arabische Schwerpunkt `de kritische dialoog' tussen oost en west te stimuleren.

De Duitse bondskanselier Schröder waarschuwde voor de ,,vooroordelen, veralgemeniseringen en halve oordelen over `de islam' en `de moslims'.'' Conflicten moeten volgens hem niet te gemakkelijk in termen van cultuur worden geïnterpreteerd, ook na de aanslagen in New York, Bali en Madrid: ,,Het gaat niet om een `botsing van beschavingen', maar om een strijd tegen het terrorisme.''

Schröder kreeg veel applaus toen hij het conflict in het Midden-Oosten geen bedreiging noemde voor de stabiliteit in de regio en in de rest van de wereld. Ook toen hij opriep tot méér Israëlische concessies dan de terugtrekking uit de Gazastrook, werd er uitbundig geklapt. Applaus bleef uit toen hij de `universele geldigheid van de mensenrechten' besprak, zoals het ook stil bleef bij zijn opmerkingen over de situatie in Irak. ,,Het gaat er nu niet meer om wie er vorig jaar gelijk had, het is nu de verantwoordelijkheid van ons allemaal om stabiliteit en democratie te stimuleren.'' Duitsland helpt bij het opleiden van Iraakse politieagenten.

Onder de officiële sprekers waren de burgemeester van Frankfurt, de minister-president van de deelstaat Hessen en de secretaris-generaal van de Arabische Liga, die allen een betoog hielden voor tolerantie en culturele uitwisseling waarbij vaak de metafoor van `de literatuur als tuin' werd gebruikt.

:pagina ]

De rede van de Egyptische Nobelprijswinnaar Naghieb Mahfoez wees drie grote invloeden op de Arabische cultuur aan: de oude Egyptenaren, de islam en de westerse cultuur. De toespraak van de 92-jarige schrijver werd voorgelezen door een vriend, Mahfoez zelf was om gezondheidsredenen niet in staat om te komen.

Het harde klappen bij de openingsceremonie van de Buchmesse diende niet alleen ter bevestiging van de saamhorigheid in Zaal Harmonie en ter bezwering van het terroristische spook. Ook moest het de kritiek op de organisatie doen vergeten. Die behelst niet de algemeen toegejuichte keuze voor de Arabische wereld als eregast, maar de keuze van de partners in de uitvoering die geheel is overgelaten aan de Arabische Liga, tot onvrede van een aantal Arabische schrijvers. ,,De Buchmesse heeft zich tot de staten gewend en niet tot de schrijvers'', schreef de Algerijnse auteur Tahar Ben Jalloun in Die Zeit. ,,En die hebben alleen schrijvers naar de Buchmesse gehaald die hen niet door protesten onaangenaam zullen verrassen.''

Ook tussen de Arabische staten onderling ontstond onenigheid. Uiteindelijk doen vijf lidstaten van de Arabische Liga niet mee aan de presentatie op de Buchmesse. Koeweit en Libië beriepen zich op `financiële problemen' en Irak heeft belangrijker zorgen. Marokko en Algerije presenteren zich liever op eigen houtje. Zij vonden de invloed van Egypte te groot en meenden dat hun schrijvers benadeeld werden. Vandaar dat Ben Jalloun schreef: ,,Men wilde de Arabische wereld binnenhalen, maar heeft alleen de conflicten tussen de arabieren opgepoetst.'' Wel is hij blij met de aandacht voor de weinig bekende Arabische literatuur.

Die heeft die literatuur ook nodig: vorig jaar werden er 17 boeken uit het Arabisch in het Duits vertaald. Volgens de voorzitter van de Duitse Boekhandelsvereniging Dieter Schormann bevindt de Arabische wereld zich daarmee in de `onderste regionen'. Of de traditionele tentoonstelling van de eregast op de Buchmesse daar veel aan zal veranderen, is de vraag. Onder de titel `Een blik op de toekomst' zijn daar honderden boeken zonder veel inspiratie bijeengebracht. Interessanter is een aantal gekopieerde apparaten uit de bloeitijd van de Arabische wetenschap in de Middeleeuwen.

De Buchmesse zelf is dit jaar met 6.691 deelnemende uitgeverijen en instellingen uit 110 landen iets gegroeid ten opzichte van vorig jaar. Volgens directeur Volker Neumann lijkt de crisis van enkele jaren geleden daarmee ten einde. Nederland is met 205 Einzelaussteller vijfde op de lijst van best vertegenwoordigde landen op de beurs.