Justitie wil een `ideale paardenstal' worden

De openbaar ministerie bereidt een ingrijpende reorganisatie voor. De leiding van het OM in Den Haag krijgt meer macht. Vijf vragen over de aanstaande veranderingen bij justitie.

Aparte afdelingen voor opsporing en vervolging van financiële, economische en milieufraude. Een standaard requisitoir voor de officieren van justitie bij `bulkzaken' als winkeldiefstallen en verkeersovertredingen. Op lange termijn geen negentien arrondissementsparketten, maar tien. De `regio' centraler aangestuurd vanuit Den Haag. Allemaal maatregelen om justitie `slagvaardiger' te maken.

1. Waarom gaat het openbaar ministerie reorganiseren?

Het college van procureurs-generaal wil de opsporing en vervolging van de criminaliteit beter stroomlijnen en voor de bestrijding van zware vormen van criminaliteit gespecialiseerde parketten vormen. Het openbaar ministerie wordt straks landelijk aangestuurd door het landelijk parket en het zogeheten functioneel parket waarin de bijzondere opsporingsdiensten als de FIOD/ECD zijn ondergebracht. Op regionaal niveau komen er lokale parketten voor opsporing en vervolging van de kleine criminaliteit en zwaarder toegeruste regionale parketten die zich bezig houden met de bovenlokale criminaliteit. ,,De last neemt toe en daar we zijn er niet op toegerust'', zei het hoofd van het functioneel parket, R. Peters, deze week op de jaarvergadering van de Nederlandse Vereniging voor de Rechtspraak.

2. Wat zijn ze precies van plan?

Het functioneel parket krijgt nevenvestigingen in Rotterdam, Amsterdam, Den Bosch en Zwolle. Opsporing en vervolging wordt aangestuurd door het college van procureurs-generaal. De arrondissementsparketten in de vier grote steden, Den Haag, Amsterdam, Utrecht en Rotterdam blijven autonoom, de andere parketten moeten op termijn fuseren. W. Tonkens-Gerkema, voorzitter van de Nederlandse vereniging voor Rechtspraak en vice-president van de rechtbank Amsterdam vatte het 650 pagina's tellende reorganisatieplan als volgt samen: ,,Het OM gaat de herinrichting baseren op hun verschillende productsoorten en productstromen. Een aangeleverde strafzaak wordt gezien als product. (..) Alleen maar harder en beter werken, meer van hetzelfde, is voor het openbaar ministerie geen oplossing meer.''

3. Hoe gaat het openbaar ministerie die verschillende zaken (producten) dan aanpakken?

Peters vergeleek de nieuwe opzet met een ideale paardenstal. Voor de zogeheten bulkzaken (winkeldiefstal, verkeersovertredingen) schetste hij het beeld van vrouwe justitia op een paard zonder teugels. Uitgangspunt is snelle afhandeling van zaken met eenduidige requisitoren en, naar verwachting, standaard-vonissen.

Voor de aanpak van regionale criminaliteit gebruikte hij de metafoor van het dressuurpaard dat wel aansturing nodig heeft. Foutloze berechting is daarbij het uitgangspunt. Distantie en anonimiteit zijn voor de berechting belangrijker dan nabijheid en herkenbaarheid. Dergelijke zaken kunnen in een ander parket worden behandeld dan de locatie waar het delict heeft plaats gevonden.

Voor gespecialiseerde zaken van zware criminaliteit op het gebied van milieu, fraude en economische delicten is een mythisch paard noodzakelijk, de centaur: half man, half paard, sterk, heldhaftig, krachtig, snel en gespierd. Beslissingen in dergelijke zaken moeten niet alleen een onberispelijke rechtsgang garanderen, maar ook gezag. Beslissingen moeten een sterke preventieve impact opleveren in de betrokken professionele sector. Dat vergt binnen het openbaar ministerie bundeling van expertise. Als er niet wordt gereorganiseerd dreigt volgens Peters het scenario van een achterover gevallen paard dat vergeefs een overvolle kar probeerde te trekken.

4. Gaat de reorganisatie ook de gewenste resultaten opleveren?

Voorzitter J. de Wijkerslooth van het college van procureurs-generaal verwacht van wel. Specialisme is volgens hem erg nodig. Hij vergeleek in het interne blad Opportuun de voorgestelde specialisaties met de ziekenhuiswereld. ,,Bepaalde specialistische vormen van neurochirurgie worden alleen bij een handvol academische ziekenhuizen toegepast. Omdat ze kostbaar zijn, maar ook omdat het aanbod van patiënten beperkt is. Gebroken benen moet men daarentegen overal kunnen behandelen.''

5. Kan het openbaar ministerie wel op eigen houtje zo ingrijpend reorganiseren en wat zijn de consequenties voor de zittende magistratuur (rechters) en de politie?

Die zijn groot. Uitgangspunt van de reorganisatie is centralisatie. Het politiebestel zal daarin moeten meegaan. Volgend jaar wordt het politiebestel geëvalueerd. Naar verwachting zal dat leiden tot verdergaande centralisering van de politie.

Rechtbanken vinden dat ze al voldoende gespecialiseerd zijn met een familiekamer, een militaire kamer en een penitentiaire kamer. Tonkens stelde deze week duidelijk dat ,,de herinrichting van het openbaar ministerie niet automatisch een blauwdruk is voor een reorganisatie van de zittende magistratuur.''