Hoezo Amerikaanse toestanden?

Je zult toch minister van Volksgezondheid zijn, of van Onderwijs. Altijd maar bezig met snijden en met korten. Doe je dat niet, dan krijg je de minister van Financiën in je nek. Het gaat altijd over te weinig geld, terwijl het zou moeten gaan over de kwaliteit van ons leven en de toekomst van onze kinderen.

Hoe komt het toch dat we het belangrijkste in ons leven, onze eigen gezondheid en de ontwikkeling van onze kinderen, beschouwen als een financieel probleem? Omdat we denken dat er niet genoeg is. Niet genoeg mensen en middelen om de best mogelijke zorg en het best mogelijke onderwijs te realiseren. Want we denken vanuit schaarste.

Er is geen schaarste, er zijn genoeg mensen en middelen. Maar we zetten de mensen niet goed in en we geven het geld uit aan de verkeerde dingen. Er zijn genoeg mensen om in verpleegtehuizen demente bejaarden met aandacht te voeren en te verschonen. Maar ze mogen dat werk niet doen, omdat ze daarvoor niet hoog genoeg opgeleid zijn! We geven ons belastinggeld uit aan bureaucratie en overhead, aan regelgeving en controle, aan goedbedoelde pogingen alles centraal te sturen. Aan een parlementaire enquête naar budgetoverschrijdingen die we van tevoren al konden uitrekenen. Maar vooraf willen we de waarheid niet weten en achteraf geven we elkaar graag de schuld. Aan politieke compromissen, om te voorkomen dat we echte keuzes moeten maken. Aan een tunnel van bijna een half miljard onder een weiland bij Leiden dat ondertussen boven de grond `verrommeld' raakt. ,,Voortschrijdend inzicht'', noemen we dat. ,,Goed voor de werkgelegenheid'', zeggen we dan. Terwijl onze grootouders niet genoeg gewassen worden en onze kinderen niet genoeg leren.

Nederland is nog steeds een van de rijkste landen ter wereld. We beschikken over enorme reserves die we niet aanspreken. Het geld zit opgepot in onze huizen, verzekeringen en pensioenen. Het is belegd in Amerika en straks in China. Uit elk onderzoek blijkt dat onze gezondheid ons grootste goed is, maar we geven meer geld uit aan onze vakanties, badkamers, keukens, auto's en scooters dan aan onze gezondheid. En dan klagen we over wachtlijsten en volle wachtkamers.

Hetzelfde geldt voor het onderwijs. Eigenlijk gaan onze kinderen voor een schijntje naar school. En ondertussen klagen we over de kwaliteit van het onderwijs. In China gaat op dit moment de helft van het inkomen van ouders naar de opleiding van hun kinderen.

Maar het probleem zit dieper: we worden niet geacht zelf na te denken over wat we overhebben voor onze gezondheid en het onderwijs. Het is paternalisme. Er bestaat nog steeds een geloof dat mensen niet voor zichzelf kunnen denken, dat ze tegen zichzelf moeten worden beschermd, dat ze eigenlijk niet goed weten wat goed voor hen is. Begrijpelijk in vroeger tijden van kapitalistische uitbuiting van een dom gehouden onderklasse. Maar inmiddels schuilt achter dit goedbedoelde denken voor anderen een bijzonder neerbuigende houding. Dit achterhaalde paternalisme remt de maatschappelijke en economische ontwikkeling.

En er is nog iets. Het adagium `Gelijke kansen voor iedereen' is verworden tot gelijkschakeling van iedereen. Iedereen dezelfde zorg, iedereen hetzelfde onderwijs, iedereen dezelfde middelmaat. En elke discussie over meer kwaliteit door gezonde concurrentie en vrije keuze wordt in de kiem gesmoord met de dooddoener: ,,Dan krijgen we Amerikaanse toestanden.''

We leven inmiddels in de 21ste eeuw. Als we ons nu eens richten op de mogelijkheden, en niet van zoveel dingen een probleem blijven maken. De meeste mensen kunnen inmiddels heel goed en elke generatie weer beter voor zichzelf opkomen en persoonlijke beslissingen zelf nemen.

Het collectivistische denken, ooit links en vooruitstrevend, is inmiddels conservatief en conserverend. Het onthoudt mensen de mogelijkheid zelf beslissingen te nemen over hun eigen leven. Er wordt voor je gekozen. Je leert niet wat de gevolgen zijn van je handelen. Zo kun je ook niet leren van je fouten. Ervaringen die je verstandiger maken, waar je wijzer van kunt worden. Een voorbeeld: je kunt zo ongezond leven als je wilt, en als je dan door te veel eten, roken en drinken niet meer kunt bewegen...staat er een scootmobiel voor je klaar! Want daar heb je dan recht op.

Ander voorbeeld: je kunt er op school een zootje van maken, spijbelen en zonder diploma vertrekken...om daarna een uitkering te krijgen! Want daar heb je recht op, anders kun je niet zelfstandig leven.

Maar het is natuurlijk precies andersom: zonder een schooldiploma kun je niet zelfstandig leven! En je moet zelf maar uitmaken of je ongezond wilt leven, maar wentel dat niet af op een ander.

Als mensen leren zelf besluiten te nemen en de consequenties daarvan te dragen, zijn we in één ferme beweging een paar grote stappen verder. Voorbij het oude paternalistische en egalitaire denken, voorbij het denken voor een ander en het iedereen over één kam scheren. De gezondheidszorg is geen begrotingsprobleem meer, het wordt een bloeiende bedrijfstak waarin steeds meer mensen hun geld verdienen. De vergrijzing zorgt voor een groeimarkt zonder weerga. Het onderwijs wordt de belangrijkste investering die we met z'n allen doen. Daarmee garanderen we onszelf een welvarende toekomst, omdat onze kinderen kunnen blijven concurreren op de wereldmarkt.

Toegepaste creativiteit en praktische intelligentie zijn voor Nederland (en West-Europa) de enige uitweg in een wereldeconomie waarin steeds meer mensen (Polen, Chinezen, Indiërs) heel hard willen werken en volop zullen concurreren om welvarender te worden. Het gaat meer dan ooit om kwaliteit. Kwaliteit van leven en kwaliteit van leren.

Mr. A.A. Meiresonne is adviseur voor strategische innovatie.