Grillige volksgunst

Grote demonstraties komen in polderland niet vaak voor. De afgelopen 25 jaar waren er zeven met meer dan 100.000 deelnemers. Meestal zijn ze gericht tegen versoberingen in de sociale zekerheid, zoals in 1980, 1983 (ontkoppeling), 1988 (werkloosheidsbeleid), 1991 (WAO en Ziektewet) en vorige zaterdag (VUT, prepensioen, WAO). In 1981 en 1983 betoogden 400.000 en 500.000 mensen tegen de mogelijke plaatsing van kruisraketten.

Die demonstraties hadden iets met elkaar gemeen, of bleken dat na verloop van tijd te hebben gehad. Namelijk dat zij op kabinetten en coalitiemeerderheden in het parlement vaak enige invloed hadden, en tot aanpassingen konden voeren, soms zelfs vooraf, zoals vorige week in de Tweede Kamer, maar het gekozen beleid op hoofdzaken niet konden veranderen. En de kruisrakettenkwestie werd niet door nationale demonstraties verholpen maar door het 0-0-akkoord van Gorbatsjov en Reagan over die wapens.

Van de andere bovengenoemde demonstraties valt nog iets op. Namelijk dat de kabinetsplannen waartegen betoogd was, vrij kort daarna aanvaard raakten als beleid, waaraan ook de opvolgende, eventueel anders gekleurde coalities niets meer veranderden, zelfs niets meer wilden veranderen. Anders gezegd: wat ooit volgens velen verkeerd was, kan na een tijdje aardig bruikbaar of zelfs goed bedacht blijken.

Wat ook opvalt is dat premiers wier voorgenomen beleid had geleid tot demonstraties of een lage stand in de opiniepeilingen, het later bij verkiezingen vaak nog goed deden. PvdA-leider en premier Den Uyl bijvoorbeeld stond er voorjaar 1977 in de peilingen slecht voor, maar kreeg in mei tien zetels winst van de kiezers. Ander voorbeeld: CDA-premier Lubbers stond een jaar voor het einde van zijn eerste kabinet (1982-1986), dat met een hard saneringsbeleid en een naar de strekking positief plaatsingsbesluit over de raketten gekomen was, beroerd in de peilingen. Maar Lubbers won in 1986 negen zetels.

Ja, maar Kok, die verloor in 1994 als PvdA-leider en vice-premier toch zwaar na een hevig WAOdebat in zijn partij? Zeker, maar hij overleefde, werd paars en behaalde alsnog in 1998, als premier van een kabinet dat nog méér saneerde, een grote zege in de verkiezingen. Zijn enige trouwens.

Waarmee gezegd wil zijn dat de volksgunst en de tijdgeest, en grote emoties bij massale acties en demonstraties, niet met schouderophalen moeten worden bekeken maar toch ook niet als proeven met een constante, electoraal blijvend doorwerkende betekenis.

Het is een open deur, stellig, maar het gaat voor de machtsvraag en het beleid in onze stelsels nu eenmaal om de verkiezingsdag. En de eerstvolgende verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn in 2007, wanneer het economisch herstel waarop de huidige coalitiepartijen mikken, de volksgunst in hun voordeel moet hebben veranderd.

Maar wat indien de volksgunst tussentijds wordt vastgelegd voor langere tijd, als foto op tafel, zoals in een referendum? Een raadgevend referendum, zoals de vakbeweging nu wil organiseren, een tijdelijke wettelijke mogelijkheid die per 1 januari 2005 eindigt en waar 600.000 mensen om moeten vragen. Of, en daar beperk ik me hier toe, een raadplegend referendum. Zoals dat over het nieuwe grondwettelijke verdrag voor de Europese Unie. Daarover hebben de fracties van PvdA, GroenLinks en D66 een initiatiefwetsvoorstel ingediend. De jegens de EU sceptische VVD heeft, hoewel geen liefhebster van referenda, al bij monde van fractieleider Van Aartsen toegezegd dat initiatief te zullen steunen, waarmee een meerderheid verzekerd is. Het kabinet, dat op zichzelf tegen referenda is, zal in dit geval, hoewel het dat niet moet, zijn oren laten hangen naar de uitslag van die volksraadpleging, die in april 2005 moet komen.

Niets aan de hand, zal men zeggen, maar dat staat nog te bezien. Want er broeit iets hevig rondom EU-onderhandelingen met Turkije over eventuele toetreding van dat land. Het is in 1997 door de Europese Raad aangewezen als kandidaat-lid, wat in 1999, toen Kok premier en Van Aartsen minister van Buitenlandse Zaken was, bevestigd werd met de toevoeging dat die kandidatuur net zo behandeld zou worden als die van andere staten (die in de praktijk aardig toeschietelijk zijn behandeld). Bovendien sprak de Raad uit dat, zodra de Europese Commissie positief advies heeft uitgebracht, onderhandelingen met Ankara `onverwijld' moeten beginnen.

Morgen komt de Commissie met een advies dat naast de nodige mitsen in de kern positief is. In december moet Nederland als EU-voorzitter dus voorstellen snel met die onderhandelingen te beginnen. De kwestie ligt gevoelig, in en buiten Nederland, ook en juist in de VVD, dat in het afgescheiden fractielid Wilders iemand kent die te vuur en te zwaard vecht tegen een Turks EU-lidmaatschap en zich daarbij volgens peilingen voorshands gesteund weet door ruim de helft van de kiezers. Van Aartsens belofte, wonderlijk genoeg nu al gegeven, om over een eventuele Turkse toetreding, zeg over een jaar of tien, alsnog een referendum te laten houden, heeft daaraan niets veranderd. Bijna alle Tweede-Kamerfracties vrezen dan ook dat Wilders dadelijk dat referendum over de Europese Grondwet aangrijpt voor een voor hem aantrekkelijke campagne. Bijvoorbeeld zo: Beste kiezers, over de kandidatuur van Turkije is `geruisloos' beslist, zonder u wat te vragen. Verzet u zich daarom nu tegen de onderhandelingen met dat land door, een andere mogelijkheid is er voorlopig niet, in april `nee' te zeggen in het referendum over de Europese Grondwet. Met een solocampagne over zo'n thema zou Wilders zichzelf lanceren en de VVD in problemen brengen. Wellicht zou zijn nu al `van opzij' ingebrachte anti-Turkse kaart er zelfs toe kunnen leiden dat het Europese verdrag in Nederland per referendum sneuvelt. Dan zou het kabinet-Balkenende/Zalm thuis en in Europa pas echt voor gek staan.