Een brandschone geest

Als het kon, dingen uit je geheugen laten wissen, zou je het dan doen? Soms klinkt het heel aantrekkelijk, in de eerste plaats natuurlijk voor mensen met vreselijke herinneringen, zoals kampervaringen of oorlogstrauma's. Hoe heerlijk zou het niet zijn voor winkeliers die overvallen zijn, ze zouden naar de geheugenwisser gaan en zorgeloos terugkomen in hun winkel, in de vaste overtuiging dat `dat' hier niet gebeurt.

Er bestaat een verhaal van Belcampo waarin hij vertelt over een niet eens zo heel verre toekomst waarin herinneringen niet alleen gewist kunnen worden, maar zelfs geïsoleerd en eventueel terug geplaatst bij iemand anders. Herinneringstransplantatie. Mooie herinneringen zijn geld waard: iets romantisch, een heerlijke vakantie, een gelukkige jeugd. Er is een herinneringenmarkt. De twee mensen die de hoofdpersonen zijn hebben geen geld maar wel iets kostbaars te verkopen: een gelukkig huwelijk. En omdat ze in geldnood zitten verkopen ze dat ook minus de kinderen, want ze moeten blijven weten dat ze ouders zijn. Ze keren dus na de ingreep ieder naar het huis terug waar hun kinderen wonen. En ze ontmoeten daar een vreemde meneer, respectievelijk een vreemde mevrouw. En natuurlijk worden ze weer verliefd en zullen ze twintig jaar later een nieuw gelukkig huwelijk te verkopen hebben.

Er zitten allerlei losse eindjes in dat verhaal (waar dachten ze dat die kinderen vandaan gekomen waren, waarom raakten ze niet in paniek van die vreemde in hun huis etc.), maar het is toch een fascinerende gedachte en zo mooi: zo moet ware liefde zijn. Steeds opnieuw kun je in elkaar zien wat je ooit, twintig jaar geleden zag. Maar we zien dat natuurlijk niet echt, want twintig jaar herinneringen doen mee.

In de bioscopen draait nu een film die met datzelfde gegeven speelt: Eternal Sunshine of the Spotless Mind. De titel klinkt, buiten de context van het gedicht van Pope waar hij uit komt, ironisch. Eeuwige zonneschijn van de vlekkeloze geest. We weten allemaal dat zoiets als eeuwige zonneschijn niet bestaat, en een vlekkeloze geest al helemaal niet. Ook in deze film is het mogelijk het geheugen heel specifiek te laten wissen, te laten reinigen zou je bijna zeggen. Mensen maken gebruik van de firma Lacuna als ze iets of iemand kwijt willen, een ongelukkige liefde bijvoorbeeld. Die kan je heel precies uit je geheugen laten wissen, met behulp van spullen, foto's, brieven en dergelijke die je allemaal terugleiden naar herinneringen aan degene die weg moet. De specialist en zijn computerprogramma weten dan precies waar ze wezen moeten. Familie en vrienden krijgen een kaartje: ,,Marie de Beer heeft Michiel Zeevaarder uit haar geheugen laten wissen. U wordt verzocht niet meer tegen haar over deze persoon te spreken.''

In zijn boek Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt laat Douwe Draaisma, hoogleraar in de geschiedenis van de psychologie, zien dat juist krenkingen bijzonder moeilijk vergeten worden of, het is maar hoe je het wil zeggen, fabelachtig goed onthouden worden. Details die bij andere herinneringen nog wel eens de benen willen nemen (waarom wáren we daar eigenlijk?), blijven volmaakt op hun plaats zitten als er iets pijnlijks mee samenhing. Het heeft dus wel zin om zulke herinneringen te laten wissen en de geest weer spotless te maken, vernederende herinneringen verlaten ons maar moeilijk vanzelf.

Wie de film gezien heeft, of het verhaal van Belcampo gelezen heeft, gaat zich als vanzelf afvragen of zij iets en zo ja, wát, zou willen laten wissen. En dan merk je meteen weer hoe rommelig herinneringen toch eigenlijk zijn. Flarden zijn het vooral, onbetekenende details: je ziet jezelf, of weet jezelf staan in de hal van een station, mensen rennen langs, je zoent iemand ten afscheid (degene die je nu wilt laten wissen) maar een voor en een na is er eigenlijk niet. In een andere herinnering doet hij de deur open en is blij je te zien (ja toen nog wel, de oplichter). Een volgende keer zijn er heel veel mensen en de te wissen persoon maakt luid, opdat de anderen het zullen horen, een opmerking die niet aardig is bedoeld maar wat zegt hij? (Zo'n erge krenking was het toch blijkbaar niet, alle details zijn zoek.)

Films en boeken liegen ons lelijk voor als het om herinneringen gaat. Dat mooie complete herinneren waar men in de kunst altijd zo goed in is, inclusief hele gesprekken, stembuigingen, oogopslagen, dat is echt een kunst. Fictie.

Toch besta je voor een belangrijk deel (het belangrijkste?) uit je herinneringen, uit gewenning, uit leren, uit herhaling.

Zou je een behoorlijk iemand kunnen zijn zonder geheugen? Helpen herinneringen aan wat eerder is gebeurd en misgegaan, aan wat je ooit niet ingezien hebt, niet gedaan, achteloos gedaan, aan wat andere mensen wél attent, aardig en behulpzaam deden, niet om je beter te gedragen? En als dat niet het geval is, zou je niet op zijn minst behoorlijk onnozel zijn zonder je teleurstellende, pijnlijke, zelfs schokkende ervaringen? Er zijn grenzen, sommige herinneringen zijn te erg en verwoesten iemand in plaats van hem of haar te vormen, maar in een gewoon leven zou die brandschone geest zonder de herinnering aan een enkel wolkje toch een wat eigenaardige, oppervlakkige, ongeleefde indruk maken. Eeuwig jong.

Soms ook denk ik wel eens dat juist de herinnering ons bot maakt. Denk aan de berichten uit Iran. De eerste keer dat er mensen ontvoerd werden en met de dood bedreigd, drie Japanners, die op de televisie te zien waren met een mes tegen hun keel gedrukt hoe schokkend was dat. Toen de eerste Amerikaan onthoofd werd, wendden we ons gruwend af, de beelden waren niet weg te krijgen, het was zó walgelijk en barbaars. En nu? Het is nog steeds barbaars, en ook schokkend jawel, maar dat zeg je al op een andere toon. Je went. Misschien niet aan de feiten, dan toch aan de berichten. Oh, ze hebben weer iemand onthoofd. Ja dat doen ze daar.

Misschien zou een geheugenwisser voor zulke dingen veel beter van pas komen niet wennen maar schrikken, steeds weer.

En dan altijd op dezelfde plek in de tijd blijven zeker, steeds weer op dezelfde manier onthutst. Nee het kan niet. Dat wissen, we moeten het vergeten. Nadat het eerst zo'n grappige gedachte was, merk je al snel dat je niet veel kwijt wilt. Integendeel: een zoekmachine!