School in ontreddering

Ruim een jaar geleden moesten twee zwarte scholen in Utrecht de deuren sluiten. De auteurs van het boek `Leraar in een kleurrijke school' willen de ervaringen die daarbij zijn opgedaan niet verloren laten gaan.

DENK ALS SCHOOL niet dat je een massale instroom van allochtone leerlingen tegenhoudt door als school alleen havo, vwo en de moeilijkste vmbo-soort aan te bieden. In de grote steden is het in de toekomst onvermijdelijk dat de meeste scholen veranderen in multiculturele gezelschappen. Niet alleen vmbo-scholen zijn zwart (voorheen de LTS, huishoudschool, etc.). Ook veel brede scholengemeenschappen `verkleuren', in jargon. Of schoolleiders en leraren dat willen of niet. Het Niels Stensen College en Thorbecke College in Utrecht waren ook mavo-havo-vwo-scholen, maar moesten ruim een jaar geleden hun deuren sluiten omdat er zich geen nieuwe leerlingen meer aanmeldden.

Reden voor vier onderwijsdeskundigen om het boek Leraar in een kleurrijke school te schrijven. Auteur Maaike Hajer: ``Met dit boek willen wij duidelijk maken dat je de verkleuring van een school niet moet negeren. In steden als Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht is binnen een paar jaar de meerderheid van de leerlingen van buitenlandse afkomst. Wacht als school en als leerkrachten niet tot het allemaal over je heen is komen rollen. En leer van de ervaringen die docenten van het Niels Stensen en Thorbecke College opdeden.''

zeventien jaar

Hajer was zelf werkzaam als adviseur taalbeleid van beide scholen en werkt sinds twee jaar als lector aan de hogeschool van Utrecht. De lectoraten zijn twee jaar geleden ingevoerd in het hoger beroeps onderwijs om onderzoek en praktijk dichter bij elkaar te brengen. Verder adviseert ze scholen over taalbeleid. Medeonderzoeker Jaap Patist werkte zeventien jaar als leraar geschiedenis heeft de ondergang van het Niels Stensen College meegemaakt. Perry den Brok is vanuit de lerarenopleiding (IVLOS) van de Universiteit Utrecht bij het onderzoek betrokken.

Ruim een jaar geleden sloten het Niels Stensen College en Thorbecke College in Utrecht de deuren omdat er geen nieuwe leerlingen meer kwamen. De scholen waren in tien jaar tijd veranderd van middenklasse scholen met een regiofunctie in zwarte buurtscholen. Blanke kinderen bezochten de school als eerste niet meer, maar ook de kinderen van succesvolle nieuwe Nederlanders bleven weg. Tegen het einde, toen de school haar deuren sloot, ontstond het besef dat de ervaringen van de docenten niet verloren mochten gaan met de school. Hajer: ``De gemeente Utrecht gaf het lectoraat en haar medewerkers de opdracht voor dat onderzoek. Maar halverwege hebben we besloten om er een studieboek van te maken. Er kwam uit het onderzoek een helder beeld naar boven wat er veranderd was in de school, hoe dat proces was geweest en dat er de laatste jaren ook veel in werking is gezet om dat veranderen. Helaas te laat om het tij nog te keren. Daarom leek het ons van groot belang dat scholen en vooral aankomende leerkrachten leren wat ze kunnen om in een multiculturele school goed les te blijven geven.''

Uit gesprekken en vragenlijsten met 66 docenten en leerlingen van beide scholen komt een haarscherp beeld naar voren van een school in ontreddering. De leerkrachten weten in eerste instantie niet hoe ze moeten reageren op de nieuwe stroom leerlingen. De een lost het op door heel streng klassikaal les te geven, de ander door veel rekening te houden met de leerlingen en de eisen te verlagen die aan de leerlingen worden gesteld. De leerkrachten verschansen zich in hun lerarenkamer. De deur gaat letterlijk dicht. Het contact met de leerlingen verdwijnt en het leerlingengedrag in de gangen loopt uit de hand. Er is te weinig contact tussen de leerkrachten, steeds minder contact met de leerlingen, met de ouders en als het helemaal verkeerd gaat is er ook geen contact meer tussen groepen leerlingen van verschillende afkomst. Perry den Brok: ``Het zit ook in het vak van leraar besloten. Het is een eenzaam beroep. Iedereen is op zijn eigen eilandje bezig. Sommige leraren proberen wel veranderingen door te voeren maar die worden niet door de hele school gedragen.''

verkeerde weg

Jaap Patist: ``Als leraar weet je ook niet wat je met al die veranderingen aan moet, het zijn er gewoon te veel. Je kan niet meer automatisch terugvallen op jarenlange ervaring met de leerlingen die eerst op school kwamen. Je interpreteert emotioneel gedrag van leerlingen snel als agressief en je reageert zelf ook te emotioneel of aangevallen op reacties van leerlingen. Het zijn heel logische menselijke reacties. Nu terugkijkend, en dat is natuurlijk makkelijk, is dat precies de verkeerde weg geweest en heeft er toe bijgedragen dat het verkeerd met beide scholen is afgelopen. Het was een neerwaartse spiraal. Het lag niet alleen bij de leerlingen. Het kwam van beide kanten. Die deur moet weer open. Sluit jezelf niet op in de lerarenkamer. Maak weer contact met de leerlingen''.

laatste poging In een laatste poging om beide scholen te redden, zijn ze in het laatste jaar een fusie aangegaan. Voor het eerst werd het pedagogische klimaat flink onder de loep genomen. De leerkrachten gingen met elkaar om de tafel zitten en bleken allemaal tegen hetzelfde aan te lopen. De taalvaardigheid van de kinderen bleek in alle vakken en alle jaren een groot struikelblok en leerboeken sluiten daar niet op aan. Geschiedenisleraar Patist: ``Sommige leerlingen begrijpen een tekst gewoon niet. Die moet je eerst uitleggen voordat je aan de stof zelf toekomt.'' Volgens Maaike Hajer moeten schooldirecties alles doen om hun leerlingen goed Nederlands te leren. ``Je kunt het niet aan een enkele vakleerkracht overlaten. Een docent wiskunde heeft nu eenmaal geen vakkennis over het Nederlands in huis maar heeft het wel nodig. Dat moet breed in het hele team worden ondersteund. En bijscholing kan niet vrijwillig zijn voor alleen de geïnteresseerde docenten.''

Voor het eerste gingen leerkrachten hun manier van lesgeven bespreken. Patist: ``Kennis in een trechter in hun hoofd gooien heeft geen zin bij deze leerlingen. Maar raar genoeg is dat aanvankelijk wel de methode waar veel leerkrachten op terugvallen omdat ze dan denken greep te hebben op de les. Tegelijk is zelfstandig werken ook een brug te ver want deze leerlingen hebben veel hulp nodig. Leerlingen maken zelf ook duidelijk dat ze aandacht nodig hebben. Dat ze gezien willen worden. Voor sommige leerkrachten was het een hele ontdekking om de leerlingen te laten samenwerken en ze te observeren. Leerkrachten zien dan opeens andere kanten van leerlingen. Leerlingen die er moeite mee hebben een verhaal logisch op te schrijven maar wel goed kunnen uitleggen. Een grote fout is de lat lager leggen. Daar straf je deze leerlingen heel erg mee. Je moet hoge eisen stellen en voldoende aandacht geven.''

Het is de vraag of een school die probeert in te spelen op de wensen van allochtone leerlingen ook voor autochtonen nog aantrekkelijk is. Ouders die vinden dat hun witte kind helemaal geen extra taallessen nodig heeft zien daarin misschien een extra aanleiding om een zwarte school te mijden. Hajer ziet dat probleem niet: ``Door juist naar de manier van lesgeven te kijken en die flink te veranderen, maak je de school ook aantrekkelijker voor witte kinderen en hun ouders. Een hele lijn door de school van taaldidactiek binnen alle vakken is niet ten nadele van andere kinderen. Het legt juist de nadruk op taal, het actief gebruiken van taal in plaats van stomweg lezend uit boeken leren. Ook bij kinderen uit autochtone milieus valt er nog veel bij te schaven aan taalgebruik en zelfstandig leren werken.''

democratie Patist: ``Of je betrekt bij de geschiedenisles over politieke stromingen ook de geschiedenis van de landen van de kinderen in de klas. Hoe zit het daar met de democratie? Daar leer ik ook van als geschiedenisleraar. Ik krijg een andere blik op de wereld en draai niet ieder jaar weer hetzelfde lesje af over het Nederlandse staatsbestel. Het ontbreekt deze kinderen niet aan de intellectuele vermogens. Integendeel. Je moet hen alleen op een andere manier aanspreken, contact maken. En dat vergt een nieuwe didactiek en goed vakmanschap.''

Perry den Brok, Maaike Hajer, Jaap Patist en Lejo Swachten: `Leraar in een kleurrijke school: Keuzes en overwegingen van docenten rondom het lesgeven in een multiculturele school'. Uitgeverij Coutinho, ISBN 90 62834361. Prijs: circa €20