`Explosie VN-missies, westen afwezig'

Het aantal VN-vredesmissies groeit plotseling. De westerse landen, ook Nederland, doen amper mee, zegt VN-topman Guéhenno.

De Verenigde Naties beleven een nieuwe piek in vredesmissies, en in de kamer van ondersecretaris-generaal VN-vredeshandhaving Jean-Marie Guéhenno is die werkdruk merkbaar. Zijn secretaresse valt drie maal binnen tijdens het gesprek. De laatste keer, tegen het einde, reikt ze in een hoek de Franse VN-topman alvast de telefoon aan. ,,De SG, dat kan niet anders'', zegt een adviseur van Guéhenno later, doelend op secretaris-generaal Kofi Annan. ,,Het is hier een gekkenhuis.''

Het aantal VN-vredesmissies is het afgelopen jaar explosief gestegen van dertien naar zeventien, en kan volgens de VN het record van 78.000 ingezette manschappen uit 1993 breken. Bovendien zijn de wereldleiders in New York voor de opening van de Algemene Vergadering van de VN, en ontmoet Guéhenno velen van hen om hulp te vragen. ,,Is er één organisatie met minder dan 700 man op het hoofdkwartier die zoveel moeilijke missies tegelijk runt, met meer dan 60.000 manschappen? We zijn op weg naar de 70.000, met daarin ruim 12.000 man burgerpersoneel'', zegt Guéhenno in zijn kamer op de 37ste etage van het VN-hoofdkantoor.

Annan waarschuwt dat het aantal missies meer is dan de VN aankunnen.

,,Het allermoeilijkste is het draaien van zoveel nieuwe operaties tegelijk. Het afgelopen jaar hebben we Ivoorkust, Liberia, Haïti en Burundi opgezet. Een nogal schrikbarende taak. Zeker acht operaties zijn complex: Liberia, Ivoorkust, Sierra Leone, Congo en Burundi; en Kosovo, Afghanistan en Haïti.''

Annan zegt dat er 30.000 extra man nodig zijn, zoals voor een uitbreiding van de Congo-missie van 10.800 naar 23.900 manschappen.

,,Ja. We vinden nog steeds bataljons in vooral Zuid-Azië, waar ze reusachtige en zeer goede legers hebben. Maar we hebben te weinig intelligence, middelen voor elektronische oorlogvoering, gevechtshelikopters, medische voorzieningen, genie-eenheden en speciale troepen. We hebben ook meer Franssprekende troepen en politie nodig.''

Uw probleem is dat veelal de ontwikkelingslanden de VN-missies doen, en de ontwikkelde landen werken via de NAVO en amper via de VN. De grootste VN-troepenleveranciers waren in augustus: Pakistan (8652 man), Bangladesh (8221), Nigeria (3577), Ethiopië (3445), Ghana (3185) en India (2937). Westerse landen haalden gemiddeld niet de 600 man: Frankrijk (563), Groot-Brittannië (563), Ierland (489), de Verenigde Staten (430) en Canada (265).

,,Dit is ontoereikend. We hebben veel meer nodig. Als VN-blauwhelmen alleen uit een bepaald deel van de wereld komen, verzwakt dat onze positie omdat het geen sterk politiek signaal geeft: er is geen brede betrokkenheid van de internationale gemeenschap. In Liberia hebben we ruim 15.000 manschappen en daar zitten ook Europeanen bij, zoals Ieren en Zweden die nauw samenwerken met Afrikaanse en Aziatische troepen. Een krachtig signaal. Maar in Congo hebben we nu geen eenheid uit Europa. Een grote zwakte.

,,Wij zijn blij dat de NAVO vredeshandhaving doet. Maar dat mag niet betekenen dat de betrokkenheid bij de VN minder moet worden. De VN-blauwhelmen zijn het antwoord van de internationale gemeenschap voor Afrika. En Afrika doet er heel erg toe. Daarom vergroten we onze samenwerking met de Europese Unie. Wij willen graag nú een aanwezigheid van de EU in Afrika, met blauwhelmen.''

De westerse landen hebben hun interesse in VN-vredesmissies verloren, en laten de ontwikkelingslanden de risico's lopen?

,,Dat gevaar bestaat. De geïndustrialiseerde landen moeten zich realiseren wat er gebeurt als zij geen aandacht geven aan de veiligheid in hele delen van de wereld. Hun eigen veiligheid hangt af van de aanzienlijke steun die zij geven aan arme en instabiele landen die versterking nodig hebben. Het is voor henzelf van groot strategisch belang om staten niet te laten mislukken. Kijk naar de aanslagen van 11 september en de gevolgen van een mislukte staat als Afghanistan in de jaren negentig, die gekaapt werd door een terroristische groep.''

Dat de ontwikkelde landen niet via de VN werken, heeft ook te maken met de trauma's van de jaren negentig: Bosnië, Somalië en Rwanda?

,,Dat heeft er deels mee te maken. De ontwikkelde landen kijken niet genoeg naar de veranderingen in vredeshandhaving. Onze beste operaties zijn die zoals in Oost-Timor met een correcte overgang van een multinationale macht, geleid door Australië, naar een vredesmacht. De Australiërs bleven toen. Als een zeer snelle interventie nodig is in een noodsituatie, is een multinationale macht beter dan een VN-macht van blauwhelmen, omdat dit sneller te organiseren is. Maar als die multinationale macht er eenmaal is, moet je die laten overgaan in een macht van blauwhelmen. Zo krijg je continuïteit.

,,Een belangrijke les van de jaren negentig is dat we het juiste mandaat moeten hebben. De geïndustrialiseerde landen zijn vaak ook bezorgd over de bevelsketen bij de VN. Juist daarom hebben we de militaire divisie versterkt. We hebben ook meer helderheid geschapen voor de troepencommandanten zodat hun handen niet op hun rug gebonden zijn.''

Nederland staat 78ste op de lijst van honderd VN-troepenleveranciers en levert 16 man op een leger van zo'n 60.000 man: 4 man burgerpolitie op Cyprus en 12 militaire waarnemers in het Midden-Oosten. [Nederland had ooit gemiddeld circa 1.200 manschappen in de jarenlange VN-missie in Bosnië en zo'n 1.300 in de korte VN-missie in Ethiopië en Eritrea, aldus Defensie. Nu heeft Nederland 2.437 man hoofdzakelijk in de NAVO-missies in Bosnië en Afghanistan en de operatie in Irak.]

,,Dat is niet genoeg. Nederland kan een grote bijdrage leveren aan VN-vredeshandhaving. Wij zouden graag meer Nederlandse troepen hebben. En ik vraag heus geen 8.000 manschappen.''

Wat is uw boodschap voor Nederland?

Grijnzend: ,,Kom als blauwhelmen. Wij hebben u nodig. Nederland zou ook andere belangrijke bijdragen kunnen leveren. Als Nederland bijvoorbeeld eens maritieme eenheden zou leveren voor Congo, voor patrouilles op de Grote Meren? Er is geen echte grenscontrole, en dat vereist een maritiem vermogen. Dat is zeer moeilijk te vinden. Nederland heeft dat.''

Bewijst de piek aan vredesmissies de onmisbaarheid van de VN?

,,De VN-vredesmissie is als derde onafhankelijke partij en bemiddelaar geen magische formule, maar zij kan helpen. In een gepolariseerde wereld is het zeer belangrijk om een organisatie te hebben die verder gaat dan de breuklijnen van die wereld.''

Wordt de VN-vredeshandhaving niet steeds meer een afdeling voor Afrika, terwijl de NAVO in Afghanistan zit, in Irak gaat trainen en door u is gevraagd logistieke steun te geven aan de Afrikaanse Unie (AU) in de regio Darfur in Soedan?

,,De huidige explosie van vredesmissies duidt op een aantal situaties waar strijders moe zijn en er een kans op vrede is. Dit doet zich veel voor in Afrika.''

Doen de VN genoeg aan Soedan?

,,Er is nog onvoldoende een gevoel van urgentie. De Afrikaanse Unie heeft onder meer logistieke en materiële steun nodig. En er is een politiek proces nodig, onderhandelingen tussen de rebellen en de regering.''

De AU stuurt slechts waarnemers. Wat is er geleerd van Rwanda? In 1999 pleitte Annan voor de humanitaire interventie desnoods buiten de Veiligheidsraad om. Maar nu, doordat China een hardere resolutie blokkeert, is er niet eens een deadline voor de Soedanese regering die de Arabische milities steunt bij hun geweld tegen de zwarte Afrikaanse bevolking.

,,Wij houden de druk op de regering en de rebellen. En die druk wordt voortdurend heroverwogen.''

U vreest geen herhaling van Rwanda?

,,Natuurlijk vrees ik dat! Daarom heeft secretaris-generaal Kofi Annan ook met alle leiders gesproken de afgelopen weken. En daarom ook hebben de VN als eersten aan de bel getrokken. De situatie in Soedan is uitzonderlijk slecht, er is immens lijden gaande.''