Europeanen vechten al jaren voor hun pensioen

Europa wordt één. Kom niet aan ons pensioen! De Nederlandse werknemers voeren vandaag actie. Zij volgen hun Europese collega's.

In Italië, Frankrijk en Duitsland ageerden vakbonden, soms met massabetogingen, al jaren tegen een verhoging van de pensioenleeftijd. Waarom lopen de Nederlandse bonden, met hun actie van vandaag, achterin de Europese rij?

,,Frankrijk kent een uniform pensioensysteem. Toen de regering vorig jaar de pensioenleeftijd van 55 naar 58 jaar wilde verhogen, raakte dat iedereen'', zegt directeur P. Borgdorff van de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen, die de pensioen van tweederde van alle Nederlandse werknemers regelen en voor 300 miljard euro beleggingen hebben.

In Italië speelden vergelijkbare omstandigheden een rol, zegt hij, maar daar kwam nog bij dat de werknemers in bedrijfsleven langer moesten doorwerken voor hun pensioen dan de ambtenaren. En bovendien: Italië en Frankrijk hebben een traditie van gepolariseerde arbeidsverhoudingen en (bijna) vanzelfsprekende arbeidsonrust. In Duitsland verlaagde de regering eind vorig jaar het bedrag dat ouderen van de staat krijgen.

Hoe groot de onderlinge verschillen tussen deze drie landen ook zijn, de verschillen met Nederland zijn zo mogelijk nog groter. Aan de pensioenuitkering (zoals de AOW) wordt in Nederland niet getornd. In Italië en Frankrijk kon iedereen, ten opzichte van Nederland, ook wel erg vroeg stoppen met werken in het zicht van de onafwendbare vergrijzing.

De meeste andere Europese landen hebben ook weinig apart gezet voor pensioenen, waar Nederland een spaarpot heeft met ruim 500 miljard euro. Ons spaarvarken is, ondanks de zwaarste beurskrach sinds 1929 en economische malaise, groter dan onze jaarlijkse productie van goederen en diensten.

Maar ook het verschil in economische groei tussen Nederland en de rest van Europa speelt een rol, oppert analist P. van Doesburg van zakenbank Kempen, die daar onder meer de pensioentrends volgt. In het tweede deel van de jaren negentig was Nederland een economische tijger: een banenwonder, economische groei. Voor hoger loon hoefden de bonden niet de straat op. ,,De politiek werd beheerst door soft issues, culminerend in de opkomst van Fortuyn.'' Kenmerkende onderwerpen: veiligheid en integratie.

Maar nu is Nederland in Europa een achterblijver. Dat is meer dan economie. Het is ook een beetje psychologie. Van Doesburg: ,,Je voelde je heel rijk, maar dat is in één keer omgeslagen, en dan komen deze maatregelen. Dan is de schok des te groter. Nu gaat het weer om de centen.''

En, o ja, Nederland heeft de overlegcultuur. ,,Tel de zegeningen van het poldermodel'', zegt hoogleraar C. Teulings, directeur van de Stichting Economisch Onderzoek. ,,In Frankrijk zit het onderwerp langer werken al jaren op slot, en dat in veel zorgelijker omstandigheden dan hier. Maar ik kan me niet voorstellen dat ons systeem niet tot redelijker overleg in staat is dan deze stellingenoorlog.''

De historie van overleg zit verankerd in de unieke samenstelling van de besturen van de pensioenfondsen: werkgevers samen met vakbonden. Zij beheren collectieve, verplichte regelingen. Juist het schrappen van de collectiviteit in het pre-pensioen strijkt de voormannen van de vakbeweging tegen de haren in. Individuele regelingen zijn politiek-correct (keuzevrijheid), maar ook duurder en slaan een bres in `hun' pensioenbastion. Het collectieve bestuur schept bovendien een gevoel van saamhorigheid: het maakt de vakbonden mede-verantwoordelijk voor het verdelen van economische winst (zoals lagere pensioenpremies) én voor het opvangen van tegenslagen, zoals een beurskrach.

Vorig jaar braken de twee grootste pensioenfondsen, ABP (ambtenaren) en PGGM (zorg), die samen voor meer dan 2 miljoen werknemers het pensioen regelen, met hun traditie. Ze zetten de tering naar de nering. Niet langer het laatsverdiende loon is het ijkpunt, maar het gemiddelde loon.

,,Ga eens in de leer bij je broeders in andere landen zoals Frankrijk. Nederland zou nu plat moeten liggen!!!!'' fulmineerde een werknemer op de website van Abvakabo, de FNV-bond van overheids- en zorgwerknemers. Maar toen staakte Nederland niet voor pensioen.