De stelling van Lans Bovenberg: Babyboomers blokkeren maatschappelijke vernieuwing

Het wordt tijd dat andere generaties samen een front vormen tegen de babyboomgeneratie, zegt hoogleraar economie Lans Bovenberg tegen Roel Janssen.

Deze week hebben we veel verzet tegen de sociaal-economische plannen van het kabinet gezien. De vakbonden demonstreerden, de oppositie had er geen goed woord voor over en de regeringspartijen kwamen met verzachtende aanpassingen. Staan al deze mensen met de rug naar de toekomst of hebben ze het gelijk aan hun kant?

,,Het kabinet wil dingen veranderen, een deel van de samenleving richt zich op de bescherming van gevestigde belangen.''

Gevestigde belangen waren vroeger die van de kapitalisten of de bourgeoisie. Welke gevestigde belangen zijn nu in het geding?

,,Het gaat niet meer om de tegenstelling tussen arbeid en kapitaal. Sociale conflicten zullen steeds meer de belangen van de verschillende generaties als inzet hebben. Kijk maar naar de gevechten over het prepensioen. De vakbeweging suggereert dat het gaat over lage versus hogere inkomens, maar het gaat vooral over de babyboomers versus de rest.''

Verklaar u nader.

,,De babyboomers – de kinderen geboren tussen 1945 en 1955 – zijn al tientallen jaren de meest luidruchtige generatie. In de jaren '60 waren ze de protestgeneratie, in de jaren '70 stond men aan het begin van het werkzame bestaan en moesten de lonen omhoog, in de jaren '80 moesten de oudere werknemers die de carrières van jongeren blokkeerden eruit, de jaren '90 was de tijd van overspannenheid, de babyboomers zaten aan de top van de samenleving.''

Maar waarom houden ze hervormingen tegen?

,,De golfbewegingen in de samenleving hebben veel te maken met demografische ontwikkelingen. De generatie van de babyboomers is zo dominant vanwege de macht van het getal. Nu komen ze in een levensfase waarin veiligheid en zorg belangrijk worden. Op dit moment overheerst bij hen de angst dat verworvenheden waarvan zij vooral profiteren, verdwijnen. Behoudzucht regeert.''

Je kunt het ook omdraaien. De babyboomers, onder wie u en ik, hebben jarenlang betaald voor anderen. We hebben hoge belastingen betaald om de collectieve sector uit te breiden, we hebben de wao- en de vut-premies betaald voor ouderen en nu wij aan de beurt zijn, is het geld op, wordt op de pensioenvoorzieningen bezuinigd en wil het kabinet dat we langer doorwerken.

,,Wacht even, de babyboomers hebben enorm geprofiteerd van de sociale voorzieningen, ook al toen ze jong waren. De aanpassingen vinden bovendien plaats met overgangsregelingen, zodat babyboomers hun rechten meestal behouden. Maar er zijn grenzen, want anders moeten toekomstige generaties te veel betalen voor de overgangsregelingen ten behoeve van de babyboomers. De politieke vraag is hoe je de pijn over de generaties verdeelt. Door collectieve arrangementen te misbruiken voor eenzijdige herverdeling van jong naar oud, zet je het draagvlak voor het hele sociale stelsel op het spel. De babyboomers gijzelen de polder.''

Het is niet alleen een kwestie van botsende generaties. Er wordt vooral gestaakt in de publieke sector. Ambtenaren hebben de beste arbeidsvoorwaarden, die hebben het meest te verliezen. Het is dus ook een klassenstrijd van de collectieve sector tegen zijn werkgever.

,,Een deel van het conflict gaat tussen de overheid als werkgever en de bonden. De private sector is al een stuk verder in de omslag van vut naar prepensioen. In de publieke sector is te lang sprake geweest van achterstallig onderhoud en dat moet nu allemaal snel gebeuren.''

Hoe kun je een omslag bereiken als de sociale partners blijven dwarsliggen?

,,Vakbonden en werkgevers staan voor drie uitdagingen. Ten eerste moeten ze creatief nadenken hoe je ouderen langer op een leuke manier aan het werk houdt. Ten tweede moet de employability worden bevorderd. De werkgevers zullen meer moeten investeren in mensen. En ten derde is er de kwestie van combinatie van arbeid en zorg. Dat moet beter geregeld worden. Deze drie uitdagingen vragen om `voorzorg', investeren in mensen, in plaats van om `nazorg', de verdediging van de arrangementen van mensen die te vroeg zijn afgeschreven.''

Weinig mensen zijn bereid vrijwillig inkomen in te leveren. Dan ligt protest toch voor de hand?

,,De levensfase waarin de babyboomers nu verkeren, is niet de meest kwetsbare periode in iemands leven, zeker niet door het toegenomen aantal tweeverdieners. Ik noem ze de `caravan-generatie'. Men kan best een stapje terug doen in inkomen als de kinderen het huis uit zijn en de hypotheek is afbetaald.''

Het is toch een prettig vooruitzicht dat je op je zestigste, als je nog vitaal bent, leuke dingen kunt gaan doen waarvoor je in de voorafgaande jaren geen tijd hebt gehad en die je je financieel kunt veroorloven?

,,Natuurlijk mag je een wereldreis maken op je zestigste! Maar je kunt dan ook nog best werken. Ik zie veel in deeltijdwerk voor mensen boven de zestig. Via deeltijd hebben we de talenten van vrouwen kunnen mobiliseren in Nederland. Dat kunstje moeten we herhalen voor ouderen.''

In plaats van de vervroegde uittreding wil het kabinet een levensloopregeling. Sluit die beter aan op de generationele ontwikkelingen in de samenleving?

,,In de levensloop zoals we die traditioneel kennen, zijn twee nieuwe fasen gekomen. De eerste is het `speelkwartier' tussen 18 en 30 jaar, waarin steeds meer mensen tussen het moment dat ze het huis uitgaan en het moment dat ze de verantwoordelijkheid voor een gezin op zich nemen, experimenteren met relaties en een baan. Daarna volgt de periode van het `spitsuur', waarin jonge ouders inkomen inleveren, met hoge kosten voor kinderen te maken hebben en het erg druk hebben. De derde, nieuwe levensfase is de `actieve seniorenfase'. Pas veel later treedt de echte ouderdom in.

,,Je kunt de levensloop ook omschrijven in termen van de seizoenen: lente, zomer, herfst en winter. De uitdaging is om de meer gematigde seizoenen, de lente en de herfst, te gebruiken om de extreme seizoenen, de zomer en de winter, te ontlasten. De babyboomers komen nu in de herfst. Ze blokkeren de omslag die nodig is om middelen van de herfst naar de zomer en de winter te krijgen. Ik vind dat de mensen die in de zomer en in de winter van het leven zitten, de mensen met jonge kinderen en de ouderen, een coalitie moeten vormen. Niet meer: arbeiders verenigt u, maar: generaties verenigt u!''

Oud en jong tegen de babyboomers!

,,Ja. De babyboomers zijn over een jaar of tien economisch minder machtig, maar door het gewicht van het getal blijven ze politiek invloedrijk. Die getalsmatige macht kan leiden tot een politiek die economisch gezien heel onverstandig is. Deze botsing tussen politiek en economie is niet alleen een Nederlands, maar een Europees probleem. In Zuid-Europa is het nog veel erger. Scandinavië doet het beter. Daar wordt veel meer in vrouwen en kinderen geïnvesteerd, mensen werken langer door, de arbeidsmarkt is dynamischer met minder ontslagbescherming voor kostwinners, de vruchtbaarheid is hoger.''

Ondertussen begint de bevolkingsomvang in Europa af te nemen.

,,De daling van de geboortecijfers in Europa betekent dat we minder in de toekomst investeren. In de Zuid-Europese landen zie je wat gebeurt als de politiek uitsluitend gericht is op de bescherming van de privileges van ouderen en kostwinners. Ik denk dat het voortkomt uit de katholieke traditie van het kostwinnerschap. Daar moeten we van af, we moeten naar een ouderschapsmodel. Het CDA is op het ogenblik bezig die omslag te maken. De levensloopregeling die men inmiddels heeft omarmd, is hiervan het voorbeeld.''

U heeft beweerd dat vergrijzing goed nieuws is.

,,We leven langer, dus we kunnen meer doen in ons leven en daardoor carrière en ouderschap beter combineren. Het is fun, onze talenten gaan langer mee. De vruchtbaarheid is mede gedaald, omdat vrouwen veel beter zijn opgeleid. Nu vrouwen minder kinderen baren, kunnen ze zich veel ruimer ontplooien. Kansen genoeg, maar dit vereist wel dat we de samenleving anders inrichten. Jonge gezinnen moeten ouderschap beter met een carrière kunnen combineren. Helaas blokkeren de babyboomers deze sociale vernieuwing.''

De babyboomers zijn toch de eerste generatie waarin vrouwen bevrijd waren? Hun moment van volwassenheid viel samen met de introductie van de pil en de tweede feministische emancipatiegolf.

,,In de jaren '60 wilden jonge mensen dingen anders doen. Nu bevinden de babyboomers zich in een andere levensfase en zijn ze gezapig geraakt. De voormalige nieuw-linksers zijn daar een sterk voorbeeld van.''

Toch blijft het vreemd dat de progressieve partijen, SP, GroenLinks en PvdA, pal voor deze geprivilegieerde generatie staan en dat de regeringspartijen de hervormingsagenda voor de spitsuurgeneratie proberen te realiseren.

,,Dit zijn nieuwe breuklijnen. Het is een omkering van rollen. Het spannende van deze tijd is dat het eindelijk weer over iets gaat in de politiek. Veel mensen zien de noodzaak van de omslag van `nazorg' naar `voorzorg'. De politieke discussie gaat vooral over de snelheid waarmee je deze omslag maakt.''