Chaos is het alternatief

De Verenigde Staten werken wel degelijk aan een wereldrijk. En dat is maar goed ook. Want als de VS `schurkenregimes' niet bekeren doet niemand het. Met die opvatting is de Brit Niall Ferguson een van de meest besproken historici van dit moment geworden.

In de eetzaal van Jesus College in Oxford, een kathedraal van eikenhout en glas-in-lood, dineert het British Empire mee. Boven het podium met de high table vol kristal en zilver, hangt de oprichtster, koningin Elizabeth I, met haar kanten kraag als een bloemkelk. Zij smeedde de kern van het Rijk. Aan de wanden hangen T.E. Lawrence (of Arabia), de Jamaicaanse premier Norman Manley en andere alumni die hier werden opgeleid om het wereldrijk te helpen besturen. Sommigen van hen zagen het ook weer verdwijnen.

Vergane glorie in olieverf? ,,Het denken over een wereldrijk houdt een ijzeren greep op geesten die in Oxford zijn opgeleid'', schrijft Niall Fergusson, met een verwijzing naar het verlangen van premier Tony Blair om ,,de wereld opnieuw te ordenen'' en naar het ,,humanitair imperialisme'' dat de Britse topdiplomaat Robert Cooper, Blairs voormalige buitenlandadviseur, nu in EU-verband uitdraagt.

Ferguson (1964) is geen uitzondering op die regel. Hij is óók in Oxford opgeleid, werkt als onderzoeker bij Jesus College en pendelt nu tussen zijn alma mater en een hoogleraarschap in Harvard. Zijn boek Empire, How Britain Made the Modern World (2003) en een door hem gepresenteerde tv-serie waren een populair en omstreden pleidooi om het Britse Rijk niet langer te zien in termen van overheersing en koloniale uitbuiting, maar ook als pionier van de mondialisering en de verspreiding van democratie en de rechtsstaat.

Fergusons nieuwste boek, Colossus; the Rise and Fall of the American Empire (2004), dat volgende week in Nederland verschijnt, werd meteen een bestseller aan twee kanten van de oceaan. Optredens voor tv en een spervuur aan spitse columns op opiniepagina's en in vakbladen gaven zijn reputatie extra vaart. Het blad Salon vergeleek hem met een fotogenieke tv-kok die saaie kost sexy maakt. ,,Niall Ferguson is de Nigella Lawson van de internationale betrekkingen'', aldus het internettijdschrift, niet helemaal onder de indruk.

Maar volgens Time is Ferguson één van de meest invloedrijke mensen ter wereld. Want hij confronteert zijn lezers met het idee dat veel Amerikanen tot nu toe ontkennen of verdringen, hoewel de bewijzen voor het oprapen liggen, van Irak tot het raketschild in de ruimte: de Verenigde Staten werken wel degelijk aan een wereldrijk. En dat is goed, zegt Ferguson, want als de VS `mislukte staten' en `schurkenregimes' niet bekeren, doet niemand het.

Maar hij betoogt ook dat de Amerikaanse roeping – een moderne variant op Kiplings White Man's Burden – een mislukking dreigt te worden als de VS de lessen van het Britse Rijk niet ter harte nemen. Want het machtigste land ter wereld weigert de langdurige en kostbare inspanningen onder ogen te zien, of de keuzes te maken die bij de ambitie van een wereldrijk horen. In plaats daarvan beperken de VS zich tot het gebruikelijke haastwerk, van Kosovo tot Afghanistan. Op termijn kan ook dit rijk daarom aan overstretch bezwijken, denkt Ferguson. Imperial overstretch is geen origineel idee. De historicus Paul Kennedy schreef erover in Rise and Fall of the Great Powers, waarnaar Ferguson nadrukkelijk verwijst in de ondertitel (van de Britse editie) van Colossus. Maar waar Kennedy voorspelde dat de supermacht zijn legers overzee niet langer zou kunnen financieren door de explosief gestegen kosten van militaire technologie, gelooft Ferguson dat binnenlandse uitgaven en de veranderende demografie Amerika aan de rand van het faillissement kunnen brengen. Want onder het stelsel van ziektekosten en voorzieningen voor de oude dag tikt de tijdbom van de vergrijzing. Dat geldt voor meer landen, maar die hebben geen wereldrijk te onderhouden. Bovendien zijn de VS voor hun consumptie afhankelijk van buitenlands kapitaal. Dat zijn de twee lemen voeten van de reus uit de titel.

,,Amerika is kortzichtig'', zegt Ferguson in zijn werkkamer in Oxford met een late zon op de zandstenen muren buiten. ,,Ze vallen ergens binnen, schrijven een paar verkiezingen uit en vertrekken zo snel mogelijk, tot de volgende crisis uitbreekt. Dat patroon bestaat al honderd jaar en past ook bij hun politieke systeem én de bredere cultuur waarin een imperialistische mindset ontbreekt. Amerikanen willen niet écht in Irak zijn voor langere tijd. Ze scheppen geen voldoening in die rol.''

Waarom noemt u de VS een informeel wereldrijk?

,,Omdat veel landen die in naam onafhankelijk zijn in praktijk financieel of militair onder Amerikaanse invloed staan. De VS hebben vanouds liever zo'n verhouding dan formeel koloniën besturen. Met Puerto Rico als uitzondering. Het probleem is wel dat een informeel rijk zich moeilijk onder controle laat houden. Dat dilemma hebben de VS al vaak gehad.''

Is het Amerikaanse rijk een liberaal imperium, zoals het Britse was?

,,Het British Empire streefde vrijhandel na, was gecomitteerd aan de rechtsstaat en deed pogingen om koloniën een regering met een volksvertegenwoordiging te geven. Dat gold niet voor andere twintigste-eeuwse rijken als nazi-Duitsland of nationalistisch Japan. Amerika is een interessant geval. Als president Bush spreekt over de promotie van democratie en het verspreiden van vrijheid in de wereld, gebruikt hij de taal van het liberal empire. Maar tegelijkertijd zijn de VS hypocriet over vrijhandel. De Britten probeerden de landen die we nu mislukte staten noemen te laten overgaan naar een maatschappij in Britse stijl en wisten dat een project van de lange termijn was. Twee jaar om Irak om te turnen kán bijna geen succes worden.''

Is het niet te vroeg om nu al te oordelen over een episode die nog eeuwen door historici zal worden bestudeerd?

,,Alle geschiedenis van het recente verleden is prematuur. Er is geen algemeen geaccepteerd afbreekpunt waar je geschiedenis kunt gaan schrijven. Ik probeer zeer recente gebeurtenissen in een langer perspectief te zetten. Het boek is óók een pamflet, bedoeld als polemiek om de Amerikanen te dwingen tot een rethink. Of op zijn minst om aan te tonen dat het neoconservatieve project een manco heeft, namelijk dat men niet goed op de hoogte is van de geschiedenis.''

Pamflet of niet, als historicus heeft u zware kritiek gekregen. Bijvoorbeeld dat u het Britse Rijk door een roze bril bekijkt en dat u `simplistisch' bent en `het perspectief van de gekoloniseerden negeert'.

,,Ik vind dat je wereldrijken allereerst moet bestuderen in hun centrum. Je zult de motieven om de 82ste luchtlandingsdivisie naar Irak te sturen nooit begrijpen als je alleen praat met de slachtoffers van Amerikaanse militaire actie, hoe hoogstaand dat op zichzelf ook is. Dat geldt ook voor vroegere wereldrijken. Als je alleen let op de gekoloniseerden, begrijp je niet waarom dat ene empire ontstond. Een generatie wetenschappers heeft het zicht op die vraag verloren in hun pogingen de balans recht te trekken. Ik heb als historicus zeker niet de ervaringen genegeerd van, zeg, de Ieren, de Bolovianen, de Amerikaanse indianen of de slachtoffers van de slavernij. Maar ik wil eerst het onderwerp, niet het lijdend voorwerp begrijpen. Als de Amerikanen hun macht niet overzee wilden uitoefenen, zou er ook geen Amerikaans rijk zijn.''

Is het postkolonialisme over de hele linie een mislukking als je kijkt naar India, Taiwan, Maleisië of Botswana?

,,Botswana is de uitzondering op de regel van politieke en economische mislukkingen in Afrika ten zuiden van de Sahara. India was na de onafhankelijkheid zeer lang extreem arm. Dat is de trend, door economisch wanbeleid van de onafhankelijke regeringen groeide de inkomenskloof tussen voormalige onderdanen en voormalige bestuurders. Tot zeer recent ook in Azië. Als je wilt discussiëren over kosten en baten van een imperium, moet je de economie daarin betrekken. Wie zegt dat wereldrijken altijd slecht zijn voor de gekoloniseerden, heeft de plicht de proef op de som te nemen. Dan blijkt het vaak niet op te gaan.''

Is de Amerikaanse bemoeienis met Latijns Amerika een succes?

,,Nee, de resultaten in het Caraïbisch gebied en Midden-Ameria zijn nogal slecht. Juist Costa Rica, waar de Amerikaanse bemoeienis het kleinst was, doet het het best. De fundamentele vraag is waarom deze succesvolle natiestaat zo slecht is in het exporteren van zijn instuties naar zijn naaste buren. Critici die zeggen dat ik wereldrijken goedpraat missen de kern van de zaak. Het gaat erom te vergelijken waarom wereldrijken falen of slagen, een ramp zijn of redelijk goed. Het is namelijk moeilijk je een wereld zonder empires voor te stellen, zoals veel schrijvers ter linkerzijde impliciet doen.''

Wat is dan het alternatief?

,,Een wereld met veel wanorde, omdat er een machtsvacuüm is. Of, als je idealistisch bent, kun je je ook een wereldorde voorstellen die is gebaseerd op internationale instituties en wetten. Maar juist toen de VS daarop meer vertrouwden, faalden de Verenigde Naties. De keuze gaat dus niet tussen Empire en Utopia, maar tussen verschillende types van Empire. Of chaos.''

Blairs buitenlandadviseur Cooper wil `humanitair imperialisme' door de EU.

,,Dat is een tragisch verhaal. Cooper zou graag een alternatief zien voor Amerikaanse hegemonie, maar noch de EU heeft de laatste tien jaar resultaat geboekt, noch de internationale gemeenschap. Dat was het spectaculairst te zien op de Balkan begin jaren '90.''

Maar Blair heeft zich juist ingespannen voor de ingreep in Kosovo in 1999.

,,Dat was ook de eerste keer dat Groot-Brittannië en de VS zonder volmacht van de VN ingrepen in een soevereine staat. Dat leidde toen trouwens tot dezelfde massaprotesten als tegen de Irak-oorlog. Maar de kern van de zaak is: als je een humanitaire interventie wilt, om burgeroorlogen, dictators of genocide te stoppen, dan kan het dus alleen met daadwerkelijke steun van de VS.''

Bedoelt Blair dat niet als hij `internationale gemeenschap' zegt: de VS en zoveel mogelijk andere landen?

,,Het verschrompelen van de internationale gemeenschap tot de Anglo-Amerikaanse special relationship weerspiegelt het bankroet van het woord `internationale gemeenschap'. De VN is goed in niet-effectieve sancties. De EU heeft bewezen onmachtig te zijn. De EU, die naar het oosten groeit, is trouwens een interessant geval. Als je een bezoeker van een andere planeet was, zou je zeggen dat EU wel een soort imperium is, maar het probeert het omgekeerde te doen van traditionele rijken.''

Omdat Europese natiestaten hun soevereiniteit bundelen.

,,Dat is een opmerkelijke prestatie. Overigens hebben ze slechts een deel van hun soevereiniteit en commerciële beleid samengevoegd. De EU is een soort supranationaal instituut, maar niet in staat om militair macht te projecteren.''

Om die reden is de EU toch opgezet?

,,Precies. En als de EU groter wordt, inclusief Turkije, waar ik overigens vóór ben, wordt Irak ons buurland. Dat zal problemen geven, juist omdat de EU tot op grote hoogte het gebruik van geweld heeft verworpen.''

Veel mensen geven Blair gelijk als hij zegt dat de grootste bedreigingen nu grensoverschrijdend zijn, van vervuiling en klimaatverandering tot terrorisme. Waarom geloven ze hem niet over Irak?

,,Zijn idealistische retoriek hielp degenen in de regering-Bush die ten koste van alles uit waren op regime change in Irak en er een web van leugens voor weefden. Toen Blair dat onderschreef, sloot hij een faustiaans pact. Misschien onderschatte hij de gretigheid van Washington. Misschien begreep hij van meet af aan de zwakte van de zaak tegen Saddam, maar geloofde hij dat het de gok waard was. Het was legitiem om te zeggen dat Saddam mogelijk massavernietigingswapens bezat, omdat hij nooit echt met de VN-inspecteurs had meegewerkt. Maar toen dat veranderde in de bewering dat hij die wapens zeker had, begon de leugen. Toen stond het vrijwel vast dat de legitimiteit van een aanval zou instorten. Dat is Blairs tragiek.''

Is hij nu aangeschoten wild?

,,Aan het thuisfront is hij minder beschadigd dan je zou denken. Hij heeft zijn hand nog steeds stevig aan de hendels van de macht. Bovendien is er geen geloofwaardige oppositie. De internationale schade is moeilijk te beoordelen. Het hangt af van de uitkomst in Irak. En als Bush wordt herkozen, versterkt hem dat ook. Dan is hij de loyale dienaar, niet the last man standing.''

Is Blair een neoconservatief?

,,Het is ironisch dat iemand met Blairs negentiende-eeuwse liberale instincten terechtkomt bij de neoconservatieven aan de andere kant van het politieke spectrum. Maar Blair is eerder de incarnatie van William Gladstone [liberaal premier vanaf 1868], een Anglicaan en zendeling die aarzelend een imperialist werd uit morele verplichting. Op het gebied van religie is er wel affiniteit met Bush, maar dat is toevallig, omdat hun geloven erg verschillen.''

Behalve in de zin dat ze allebei heel zeker weten dat ze gelijk hebben.

,,Ik denk dat Blair wordt belaagd door twijfel, net als Gladstone toen hij Egypte bezette. Bush niet. Het is vrijwel zeker moeilijker om Tony Blair te zijn dan George Bush.''

Timothy Garton Ash, uw collega-historicus uit Oxford, zei: Amerika is verdeeld over zichzelf, Europa is verdeeld over Amerika, en beide argumenten komen samen in het Verenigd Koninkrijk. Daarom moeten de Britten een brugfunctie vervullen. Gelooft u daarin?

,, Sinds de val van de Muur wordt de grond voor transatlantische harmonie steeds kleiner. Omdat de Sovjet-Unie bestond, moesten Europeanen wel Amerikaanse leiding accepteren. Dat eindigde op 9 november 1989. Die dag, `11/9', was een belangrijker keerpunt dan `9/11'.''

Delen Europa en Amerika nog genoeg om, zoals Garton Ash zegt, `het Westen opnieuw uit te vinden'?

,,Europa, west en oost, wordt steeds meer een postchristelijke samenleving. In de VS is het christendom nog nooit zo springlevend geweest. Dat zet zich voort in sociale attitudes, zoals arbeidsethos. Ook als je kijkt naar peilingen over patriottisme en legitimiteit van het gebruik van geweld, groeien we uit elkaar. Ja, we hebben meer gemeen met de Amerikanen dan met Al-Qaeda, maar dat zegt niet veel. De tendens is dat we cultureel en politiek van elkaar weg drijven. Veel Europeanen willen appeasement met de radicale islam. Amerikanen willen een algemene oorlog tegen het terrorisme. Dat is geen basis voor een succesvolle alliantie.''

Noemt u de `soft power' van diplomatie en ontwikkelingshulp als Europees specialisme appeasement?

,,Ik bedoel de houding van bijvoorbeeld de Spaanse premier dat we de oorzaken van de radicale islam moeten aanpakken door het Palestijnse vraagstuk op te lossen. De veronderstelling is dat het terrorisme zijn wortels heeft in legitieme grieven die kunnen worden aangepakt. Veel Europeanen, Britten incluis, zijn het daarmee eens. Dat noem ik geen soft power, maar appeasement.''

Als het Palestijnse probleem anti-Westerse gevoelens in het Midden-Oosten voedt, zou het aanpakken daarvan...

,,Afhankelijk van wat aanpakken betekent. De vraag is: erken je in feite de legitimiteit van de doeleinden van Hezbollah of Al-Qaeda dat de staat Israël moet verdwijnen? De radicale islamieten hebben geen onderhandelbare doelen. Het is erg moeilijk een oplossing te zien die acceptabel is voor radicale moslims waarbij Israel blijft bestaan.''

Waarom noemt u een `imperiale republiek' een contradictio in terminis?

,,Nu ja, het tegenvoorbeeld is natuurlijk de Republiek der Nederlanden. Het echte probleem van de VS is dat het een democratische republiek is, die ook expansie nastreeft, ook al doen ze het zonder het te erkennen of onder een andere naam. Kijk naar het Romeinse Rijk, de klassieke parallel waar de instituten van de republiek uiteindelijk werden vernietigd door de imperiale expansie. Op enig moment, en daar zijn we al, komt er conflict tussen de binnenlandse prioriteiten van de republiek, die Amerikanen traditioneel het belangrijkst vinden, en de eisen die het uitoefenen van macht overzee stelt.

,,Dat is op zijn minst een financiële keuze. De VS zullen de komende tien jaar merken dat de kosten van de gezondheidszorg explosief stijgen, dan kunnen ze zich niet langer een bezetting van Irak veroorloven. Dan moet er gekozen worden en eigenlijk gebeurt dat nu al. Want de taal van de oorlog tegen het terrorisme is óók de taal van verminderde burgervrijheden. Dat kan verder gaan. Het zou een nieuwe grote terreuraanslag in de VS vereisen om bijvoorbeeld de dienstplicht terug te brengen. Dan heb je een scenario waarbij de republiek echt wordt ondermijnd door de imperiale roeping.''

Waarom vindt u dat Bush het niet verdient herkozen te worden?

,,Bush' partijgenoten kunnen hem terecht ernstige verwijten maken. Vooral wegens zijn begrotingsbeleid, dat het toppunt van onverantwoordelijkheid is. Niet alleen op defensiegebied, maar over de hele linie is geld over de balk gegooid. En er is ook gerede twijfel aan de eerlijkheid waarmee de zaak tegen Irak is verkocht. Dat is een sterk argument voor de Republikeinen om niet te gaan stemmen. Maar voor de meeste Amerikanen weegt het argument dat Kerry het niet moet worden waarschijnlijk zwaarder.''

Nial Fergusson: Colossus; opkomst en ondergang van het Amerikaanse rijk; uitg. Contact; 396 blz.; Prijs: 29,90; ISBN 9025418198.