Als een kat op een kokosmat

Vergaderen, mensen zouden het niet moeten doen. Bij veel vergaderingen wordt toch alleen maar gepraat over beslissingen die achter de schermen allang zijn genomen. Dat geeft de schijn van inspraak, maar de besluiten van de grote bazen liggen intussen allang vast.

Of de besluiten liggen niet vast en meningen zijn echt welkom, maar het is wel duidelijk dat sommige meningen meer welkom zijn dan andere. Of de besluiten liggen niet vast en meningen zijn echt welkom, maar de vergaderende ondergeschikten hebben het gevoel dat sommige meningen meer welkom zijn dan andere. Of dat de besluiten al genomen zijn.

Psychologisch gezien is er niet zo heel veel verschil tussen die situaties. Mensen worden opstandig als ze het idee hebben dat iemand hun vrijheid van denken of handelen aantast. Psycholoog Jack Brehm publiceerde in 1966 al een boek over dit verschijnsel: A theory of psychological reactance. Het treedt vooral op als iemand probeert invloed op mensen uit te oefenen op een gebied dat belangrijk voor hen is en waar ze normaal gesproken de vrijheid zouden moeten hebben om voor hun eigen mening uit te komen. Als iemand dan probeert hen heel duidelijk in een bepaalde richting te duwen, krijgen mensen daar ontzettende reactance (weerstand) van.

Dat maakt het vaak moeilijk om anderen te beïnvloeden. Zodra iemand het idee heeft dat een ander dat probeert, zet hij zich schrap als een kat op een kokosmat - dan wil hij eigenlijk ineens het liefst de andere kant op. Het overkwam psychiater Sigmund onlangs in de gelijknamige Volkskrant-strip. Eén van zijn cliënten riep enthousiast dat Fahrenheit 9/11 zo'n goede film was. 'Daar moet u heen!' O jammer, zei Sigmund. Hij had er zelf ook graag heen gewild, maar als iemand zei dat iets moest, dan hoefde hij al niet meer.

In psychologisch onderzoek is reactance vaak officieel aangetoond. Als je aan studenten vertelt dat een speech gecensureerd is door het universiteitsbestuur, blijken ze het vervolgens meer eens te worden met die speech, bijvoorbeeld. Maar u heeft het zelf waarschijnlijk ook meegemaakt dat iemand probeerde iets van een ander gedaan te krijgen, die vervolgens heel hard ging tegenstribbelen. Misschien wel alleen maar omdat hij in zijn vrijheid was aangetast. Er zijn mensen die dat kinderachtig vinden. Die moeten dan maar naar zo'n vergadering gaan waarvan niet duidelijk is of ze er eigenlijk nog iets te zeggen hebben. Kunt u lekker wegblijven. Hoeft niet hoor, het is maar een suggestie.

Waarom vergaderen geen zin heeft.

Ellen de Bruin legt het elke maand uit. Wetenschappelijk verantwoord.