Skrjabin kleurig en intiem

Stravinsky of Schönberg. Lange tijd leek dit de heldere scheidslijn in de twintigste-eeuwse muziek. Componisten stonden óf in de traditie van Stravinsky, met zijn geweld, ritualiteit en energie, óf in die van Schönberg, met zijn ratio, organisatie en economie. Aan beide componisten wordt met deze simplificatie weinig recht gedaan.

Daarom pleitte dirigent en componist Oliver Knussen (1952), die gisteren debuteerde bij het Concertgebouworkest, voor een herwaardering van de muziek van Alexander Skrjabin (1872-1915). Veel componisten, aldus Knussen in het woordje dat hij na de pauze tot de zaal richtte, zijn geen Schönberg-, geen Stravinsky-, maar `Skrjabin-people'. Dit geldt voor hemzelf, collega's als Lindberg, Carter en Feldman, maar ook voor Stravinsky zelf, die in zijn jonge jaren immers een groot Skrjabin-adept was.

Het `Skrjabiniaanse' element komt in Knussens muziek inderdaad sterk tot uitdrukking. Orkestrale klankpracht wordt gekoppeld aan laatromantische melodiek, in een gemiddelde waarin soms tonale krachten werkzaam zijn, maar nooit in een eenduidige richting. Zijn Vioolconcert (2002-3) is het sterkst in de eerste twee delen, waarin kleurrijk en virtuoos vuurwerk contrasteert met lyrische, ongegeneerd welluidende lyriek. Het derde en laatste deel, een gigue gebaseerd op een telkens herhaald melodisch motiefje, klonk in vergelijking hiermee wat mat en gelijkmatig. Soliste Leila Josefowicz stond muzikaal uitstekend haar mannetje.

Het concert opende met Gran duo (1999-2000) van Magnus Lindberg. Van Skrjabin zelf klonken enkele pianowerken die Knussen orkestreerde in de Scriabin Settings (1978), en het symfonisch gedicht Le poème de l'extase (1905-08). In Scriabin Settings slaagt Knussen erin de veelheid aan kleuren in het (kamer)orkest volledig te benutten, zonder de intimiteit van de pianominiatuurtjes te verliezen.

Knussen dirigeert met eenvoudige, zakelijke bewegingen en een over het gehele concert uiterst spaarzaam gedoseerde dynamiek. Le poème de l'extase, dat een meer dan voorbeeldige vertolking kreeg, kon hierdoor werkelijk culmineren in een spetterend, extatisch en overrompelend slot.

Concert: Concertgebouworkest o.l.v. Oliver Knussen, met Leila Josefowicz, viool. Gehoord: 30/9 Concertgebouw, Amsterdam. Herh.: 1/10. Radio 4: 3/10, 14.15 uur