Masai willen hun land terug

In 1904 verloren de nomaden van het Masai-volk tweederde van hun grond aan de blanken. Honderd jaar later eisen ze hun land in Kenia terug. ,,De Masai zijn veranderd.''

Rechts van het smalle zandpad grazen zebra's en gazellen, links koeien en paarden. Achter elektrisch draad. Tussen de twee landerijen leidt een nomade van het Masai-volk in het opwaaiende stof zijn kudde naar een kraal. Hij klaagt. ,,De blanken'', zegt hij, ,,namen dit land honderd jaar geleden van ons af.'' Hij zwijgt, tuurt over de omheinde vlaktes en zet plots met kracht zijn stok in de aarde. ,,Wij Masai, zowel de levenden als de doden, gaan dit land terugnemen.''

Kenia werd onlangs opgeschikt door landbezettingen van de Masai en door gewelddadige demonstraties van deze herders in rode doeken. De blanke landerijen in het noordelijke district Laikipia zijn gigantisch groot, soms wel vijftigduizend hectaren. Met bergen en rivieren. Met olifanten, buffels en andere wilde dieren voor de toeristen.

Op de ranch Lolldaiga van manager Lance Thomilson staat ondanks de droogte nog steeds hoog gras. Het is één uur rijden van de zwaar bewaakte ingang van de ranch naar het huis van de baas. Kwaadaardige honden bewaken zijn erf. ,,Hij is weg voor crisisberaad met andere boeren'', roept zijn vrouw door het geblaf heen.

Aan de andere kant van de berg buiten de ranch inspecteert de oude Masai Kitabei ole Matunge zijn geiten. Het einde van de dag, als het vee bij de kraal arriveert, is een moment van voldoening voor iedere nomade. Maar niet voor Matunge. Hij bromt, want door de droogte zijn de beesten mager. Vorige maand probeerde hij met een groepje mede Masai de ranch van de blanke Lance Thomilson te bezetten. ,,Ze schoten een koe van me dood'', zegt hij verontwaardigd. Hij stopt, spuugt op de grond en vervolgt dan met toegenomen geestdrift: ,,Honderd jaar geleden waren we nog onwetend. We vreesden de blanke vanwege zijn geweer. Maar de Masai zijn veranderd.''

Bij de landbezetting op de ranch van Thomilson viel één dode: de bejaarde Ntinai ole Moiyare. Afgelopen zaterdag vond bij Dol Dol in Laikipia zijn begrafenis plaats. ,,De dood van Ntinai ole Moiyare is een keerpunt in de geschiedenis van de Masai'', roept een spreker op de begrafenis. ,,Als die blanken niet naar ons luisteren, blazen we ze op'', schreeuwt een ander. De honderden om de kist verzamelde Masai pakken een hoopje zand, ballen er hun vuist omheen en leggen een eed af. ,,Er zal bloed vloeien bij de strijd voor de teruggave van ons land. Iedereen die ons tegenhoudt, vervloeken we.''

De Masai komen in opstand, voor het eerst sinds ze honderdvijftig jaar geleden hun machtspositie verloren. Tot aan 1880 heersten de Masai in grote delen van wat nu Kenia en Tanzania heet. Droogte en syfilis (,,de Arabische ziekte'' in de volksmond) decimeerden de nomadenstam en toen de blanken eind 1800 de ijzeren slang aanlegden waren de herders te zwak om de komst van de trein tegen te houden. Mbatian Lenana, de medicijnman van de Masai, sloot in 1904 een verdrag waarbij zijn stam zonder compensatie tweederde van het grondgebied overdroeg aan de blanke kolonisten. In 1911 kwam het nu betwiste Laikipia eveneens in blanke handen.

Sindsdien leiden de nomaden in Kenia een gemarginaliseerd bestaan. De macht behoort net als elders in Afrika aan de landbouwers. Alle regeringen negeerden de nomaden die naar steeds onherbergzamere gebieden werden teruggedreven. Pas sinds kort roeren de veehouders zich. Door het tien jaar geleden geïntroduceerde politieke pluralisme ontstond er een nieuwe, goed opgeleide generatie Masai die is geradicaliseerd en een strijd van nomaden wil leiden.

,,Het verdrag van 1904 liep dit jaar af en we slepen de Britse en Keniase regering voor de rechter'', zegt de jonge Masai John Letau. Hij leidt de activisten van Osiligi, van de `hoop' in de Masai taal. Die hoop heeft Osiligi waargemaakt. Twee jaren geleden nam de groep het op tegen het Britse leger, dat van de Keniase overheid vele jaren in Masai-gebied mocht oefenen en daarbij niet geëxplodeerde bommen achterliet waardoor herders gewond raakten. Osiligi peuterde 4,5 miljoen pond aan schadevergoeding los. ,,Wij jongeren leerden voor onze rechten op te komen'', zegt John Letau.

De geradicaliseerde Masai gebruiken de verdragen van 1904 en 1911 als instrument in de strijd voor landrechten. John Keen is een Masai-politicus die al vanaf vóór de onafhankelijkheid in 1964 voor de rechten van nomaden vecht. Volgens hem is het verdrag van 1904 ongeldig. ,,Lenana die het verdrag met de blanken sloot was niet meer dan een laibon, een medicijnman die niet de bevoegdheid had om namens alle Masai te tekenen.'' Activist John Letau erkent het verdrag wel. ,,Lenana was een erkende leider en wij zullen op legale wijze bij de rechter ons gelijk krijgen.''

John Keen reageert met een spreekwoord: ,,Als je een hyena rechter maakt, zal de geit geen eerlijk proces krijgen.'' De Keniaanse nomaden voelen zich onderdrukt door landbouwers en stedelingen die de veehouders nooit hun rechten zullen geven. ,,We moeten vechten voor bevrijding'', zegt John Keen. ,,Voor ons veehouders maakt het niet uit of blanke kolonialen of zwarte boeren ons regeren: ze beschouwen ons als tweederangsburgers. Het is goed dat onze kinderen de strijdbijl overnemen. En laat iedereen op zijn hoede zijn want wij Masai kunnen heel goed vechten.''

Landroof vond de afgelopen honderd jaar overal in Afrika plaats, en niet alleen door blanken. In Kenia viel na de onafhankelijkheid in 1964 veel land in handen van corrupte politici. De natie is inmiddels overbevolkt geraakt. Slechts een kleine twintig procent van het gehele land is geschikt voor landbouw, de rest is savannegrond voor nomaden en wilde dieren. Laikipia telt 27 blanke ranches met een oppervlakte van ruim 6.700 vierkante kilometer. De andere driehonderdduizend inwoners van de regio moeten het stellen met 8.200 vierkante kilometer

Als de beukende zon zijn kracht heeft verloren, zijn de opgewonden sprekers bij de begrafenis van de gedode Ntinai ole Moiyare tot bedaren gekomen. ,,Onze vrijheid is nabij'', vat een spreker de toespraken samen. De kist van de oude man zakt in de harde aarde. De omstanders in rode omslagdoeken ballen hun vuisten en heffen hun stokken naar de roodkleurige hemel.