Houd de alinea in ere

NRC Handelsblad heeft regels voor het gebruik van alinea's, maar veel redacteuren zondigen openlijk tegen het principe dat elke alinea één deelonderwerp beschrijft. Daardoor wordt het de lezer onnodig moeilijk gemaakt.

Eén blik in Britse of Amerikaanse kranten is voldoende om het verschil met NRC Handelsblad te zien. Nieuwsberichten in The Times, The Daily Telegraph of The International Herald Tribune vallen op door compacte alinea's van gemiddeld 6 à 7 regels. Het gemiddelde in NRC Handelsblad bedraagt eerder 8 à 10, maar dagelijks staan er ook nieuwsberichten in de krant met alinea's van gemiddeld meer dan 15 regels.

Eigenlijk is deze vergelijking nog geflatteerd, want The Times en The Daily Telegraph hebben smallere kolommen. Maar wat belangrijker is: een gemiddelde van 7regels sluit uit dat alinea's uitdijen tot meer dan 20 regels. In deze krant kan men zulke monsters in nieuwsberichten wel tegenkomen.

Het is zinvol dat onderscheid naar genre te maken. Nieuwspagina's worden immers snel gelezen en moeten daarom overzichtelijk worden gepresenteerd. Verhalende en betogende artikelen veronderstellen meer geduld bij de lezer. Dat zie je aan de rustiger opmaak: minder vette koppen, soms bredere kolommen en iets langere alinea's.

Dat wil niet zeggen dat opiniepagina's of bijlagen het oog van de lezer mogen tarten met grijze lappen tekst. Zeker bij langere artikelen heeft de lezer behoefte aan markering van overgangen in de gedachtegang of het verhaal.

Als het goed is, kun je een artikel scannen door alinea's langs te lopen. De beginwoorden van de alinea's verraden vaak al iets van de structuur. Als de schrijver in alinea's denkt, is het niet moeilijk in elke alinea een kernzin te vinden. Aan het eind is dan hopelijk een stukje wit zichtbaar om een pauze aan te geven.

Als de laatste regel tot het eind doorloopt, is de lezer gebaat bij een `vierkantje' wit aan het begin van een nieuwe alinea. Oud-hoofdredacteur J.L. Heldring herinnert zich dat bij de fusie van de NRC en Algemeen Handelsblad in 1970 een polemiekje is gevoerd over dat inspringen van de tekst. Het Handelsblad was tegen, de NRC voor. In eerste instantie kreeg het Handelsblad zijn zin, maar toen Heldring kort daarna de grijsheid van de nieuwspagina's demonstreerde, werd het witje alsnog ingevoerd, althans op de nieuwspagina's.

Navraag leert dat zowel Koos Metselaar van de eindredactie als chef vormgeving Jan-Paul van der Wijk voorstander is van een alinea-indeling die lucht geeft aan de pagina en die helder is voor de lezer. De krant wordt daardoor toegankelijker, zeggen ze.

In het Stijlboek van NRC Handelsblad wordt het belang van een goede alinea-indeling uitgelegd onder het lemma Nieuwsbericht, maar het leven is sterker dan de leer. Sommige redacteuren grossieren in lange alinea's. Ook in hoofdredactionele commentaren zijn drakerige alinea's te vinden van meer dan 25 regels. Het record van de maand september bedraagt 31 regels en staat op naam van de wetenschapsredactie.

In het computertijdperk is er nog een verleiding bijgekomen. Wanneer blijkt dat een tekst net iets te lang is, kun je met een druk op de knop een return aan het eind van een alinea opheffen. Door het aan elkaar lassen van alinea's worden zo regels gewonnen. Het omgekeerde gebeurt ook: een alinea wordt dan gesplitst om de ruimte te laten vollopen.

Een schrijver die zijn artikel zorgvuldig opbouwt, moet dit een gruwel zijn. Liever zou hij zien dat de eindredactie een woord schrapte of toevoegde dan dat de bouwstenen van zijn stuk willekeurig gesplitst of gevoegd werden.

Toch is het leed van de auteur niet het ergste. De dagbladschrijver weet dat af en toe kleine noodgrepen nodig zijn om op tijd alles op z'n plaats te krijgen. Maar ter wille van de lezer moet het zonder inhoudelijke reden schrappen of toevoegen van alinea's zoveel mogelijk worden vermeden.

Uit perceptieonderzoek weten we dat het lezersoog razendsnel heen en weer springt over nieuwspagina's, dan ineens blijft haken, even doorleest, iets overslaat, de rest scant, toch weer iets leest en dan weer in een ander stuk verdwaalt. In verhalende of betogende stukken is het oog rustiger, maar nog altijd sneller dan het oog van de schrijver die zin voor zin bedenkt en opschrijft. Krantenlezers die in relatief korte tijd grote lappen tekst verwerken, hebben baat bij piketpaaltjes die de structuur van het artikel aangeven.

Houd daarom de alinea in ere.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van `De Journalist', blikt eens in de veertien dagen kritisch terug op de berichtgeving in NRC Handelsblad. Alle eerdere bijdragen op www.nrc.nl/krantachteraf