Cultuurclash over Cloaca

Zelden werd een nieuw Nederlands stuk bij ons zo bejubeld als Cloaca – en zelden was het contrast tussen de Nederlandse en de Engelse kritiek dus groter. Meedogenloos werd deze week het stuk van de onbekende Nederlandse schrijfster Maria Goos – geregisseerd door de wereldberoemde Amerikaanse filmacteur Kevin Spacey – in de Engelse kranten in mootjes gehakt. Het leek werkelijk helemaal nergens naar; het was derderangs, warrig, afgezaagd, geforceerd, even onaantrekkelijk als de onbegrijpelijke titel – kortom: a stinker, zoals de vette kop in de Daily Telegraph luidde.

Als er iets kan worden afgekraakt, maken de Engelse critici daar graag een wedstrijd in virtuoos venijn van. En daarbij spelen ze ongenegeerd op de tribune. Eerder was in de kranten al geïrriteerd gereageerd op het feit dat Spacey voor het begin van elke try-out het publiek vroeg de mobieltjes uit te zetten en niet met snoeppapiertjes te knisperen. Een redelijk verzoek, zou je denken, dat bovendien op vriendelijke toon te berde werd gebracht. Maar voor een land dat zichzelf ver verheven acht boven alle andere landen ter wereld, is zoiets onuitstaanbaar: wie denkt zo'n Amerikaan wel dat hij is om ons de les te lezen?

De kwestie was daar het gesprek van de dag. En dan te bedenken dat hij bovendien dacht het bewind in een cultureel bolwerk als The Old Vic te kunnen overnemen met een stuk dat niemand kent – hij vróeg om moeilijkheden.

Maar dat laat onverlet dat de hoon toch goeddeels op Maria Goos neerkwam. Zij schreef blijkbaar een stuk waar de Engelse kritiek niets van heeft begrepen. Zo te zien viel bij menigeen de bodem eruit door de harde taal waarmee de vier personages in Cloaca elkaar te lijf gaan. Men vroeg zich af hoe zulke mannen desondanks al twintig jaar bevriend kunnen zijn. Dat maakt dit stuk buitengewoon ongeloofwaardig, luidde de kritiek.

De reacties moeten iets te maken hebben met een cultuurverschil dat zich plotseling weer op ware grootte manifesteert. Engelse omgangsvormen zijn – zeker in het milieu waarin Cloaca zich afspeelt – volstrekt anders dan hier. Nederlanders zijn direct, Engelsen indirect. Dat verschil uitte zich ook in het optreden van de vier Engelse spelers, die geen sterren zijn, maar wel kundige acteurs met een behoorlijke reputatie. Ze vielen terug op een middelmatig soort komediespel, waaruit alles was verdwenen wat de Nederlandse oerversie van regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen zo hoekig – en daardoor des te markanter – maakte. En ze hadden bovendien te kampen met een moeizaam tot stand gekomen vertaling, die de specifieke dialogen van Maria Goos geen recht deed. Haar taal, die de werkelijkheid zo vaak een rare draai geeft, was gewoontjes geworden.

Toch moet Kevin Spacey de kwaliteiten van Cloaca hebben gezien, anders had hij zich nooit met dit stuk willen presenteren als artistiek leider van The Old Vic. In het programmaboek prijst hij Maria Goos de hemel in, en woensdagavond deed hij in het NOS-Journaal hetzelfde. Misschien staat zijn Amerikaanse blik dichter bij de onze dan die van de Engelse critici. Dat moet de verklaring zijn.