Aanpak hbo-fraude levert overheid geen cent op

Elke cent die aan de hbo-fraude was verspild, moest teruggestort worden. Er is nog geen cent terug. De overheid is soepel, de scholen vechtlustig.

Iedere euro, iedere cent die in de affaire van de hbo-fraude te veel is betaald, moesten scholen terugbetalen. Daarnaast zou iedere frauderende hogeschool aangegeven worden bij het openbaar ministerie. ,,Fraude is fraude. Elke gulden telt mee.''

Het waren harde woorden van minister Hermans (VVD, Onderwijs), die hij in februari 2002 in de Tweede Kamer uitsprak. De eerste berichten over grootschalig misbruik van overheidsgeld in het hoger beroepsonderwijs waren net binnengesijpeld. Hogescholen zouden honderden, misschien duizenden Vlaamse studenten binnenhalen, na een jaar laten uitvallen en op een andere hogeschool inschrijven. Voor iedere inschrijving en iedere uitvaller lag een zak geld van het ministerie klaar.

Nu, bijna drie jaar na de eerste geruchten, liggen de feiten op tafel. Een commissie onder leiding van voormalig GPV-leider Gert Schutte toonde aan dat misbruik van overheidsgeld in het hoger en beroepsonderwijs veel vaker voorkomt. In april concludeerde Schutte dat instellingen 58 miljoen euro ten onrechte hebben opgestreken door constructies te verzinnen die op, of net over de rand van de wet waren. Gisteren debatteerde de Tweede Kamer over de conclusies van de commissie.

Maar wat blijft er over van de belofte van minister Hermans dat ,,elke gulden'' wordt teruggevorderd? Er is nog geen cent van de 58 miljoen teruggestort. Scholen blijken op allerlei manieren onder de boetes uit te kunnen. Het ministerie hanteert talloze uitzonderingsgronden, de procedures voor terugbetaling zijn ingewikkeld. En in veel gevallen zal het departement niet eens tot terugvordering overgaan.

Het eindrapport van de commissie-Schutte, bedoeld om voor eens en voor altijd duidelijkheid te geven over ,,de aard en de omvang'' van de onderwijsfraude, is voor staatssecretaris Rutte meer een soort tussenstand. Scholen krijgen opnieuw de kans zich te verdedigen tegen de conclusies van Schutte, kondigde hij gisteren in de Kamer aan. Op basis daarvan gaat Rutte bekijken of er enige kans is op een succesvolle procedure.

Met diezelfde ,,nuchterheid'', zoals Rutte het zelf noemt, heeft hij het dossier van de hbo-fraude nog eens gelezen. Hij is tot de conclusie gekomen dat hij in veel gevallen geen poot om op te staan heeft. Was het niet juist het ministerie dat scholen jarenlang aanmoedigde zich als ondernemer te gedragen?

Een voorbeeld. De commissie-Schutte noemt in het rapport een constructie waarin kansarme jongeren met psychische problemen een speciaal onderwijsprogramma volgen. Een mbo-school inde veel te veel subsidie voor dit project, maar minister Hermans heeft de school persoonlijk een prijs uitgereikt voor vernieuwend onderwijs. Dat verhoogt de kans op succes voor de rechtbank niet, redeneert Rutte, die het te veel geïnde bedrag daarom niet meer terug eist.

Ook wil Rutte niet achter de kruimeldieven aan. Alle overtredingen onder de 5.000 euro worden kwijtgescholden. Instellingen waar misbruik het gevolg kan zijn van een ,,vergissing'', hoeven zich evenmin zorgen te maken. Andere kunnen een beroep doen op hun publieke taak: als zij écht alles moeten terugbetalen, dreigen zij failliet te gaan en komt het onderwijs in veel regio's in gevaar. Die scholen mogen rekenen op een soepele terugbetalingsprocedure, aldus Rutte.

En zo blijft er steeds minder over. Het ministerie hoopt nu dat er uiteindelijk tussen de twintig en vijfentwintig miljoen euro terugkeert naar de staat. En dat bedrag zal nog via taaie procedures geïnd moeten worden. Enkele scholen hebben al aangekondigd iedere poging tot terugvordering voor de rechter aan te vechten.

De affaire heeft de overheid al veel geld gekost. De commissie-Schutte huurde honderden extra accountants in voor haar onderzoek. Op zeven instellingen is het onderzoek nog niet afgerond. Schutte heeft bij het departement bedongen dat er geen deadline voor zijn onderzoek staat. De kosten, nu al meer dan tien miljoen euro, zullen naar verwachting nog met circa drie miljoen stijgen.

Minister Zalm (Financiën) heeft de 58,4 miljoen euro al ingeboekt. Hij wil er het begrotingstekort mee verzachten dit tot woede van PvdA-leider Bos en zijn collega Dittrich (D66), die deze week zeiden dat het geld ten goede moet komen aan het onderwijs. Het heeft iets, merkte een ambtenaar gisteren in de marge van het kamerdebat op, van symboolpolitiek. Ze mogen blij zijn als er binnen enkele jaren nog íéts terugkeert naar de staatskas.