Yukos tart Russische demonen

De onzekerheid omtrent het lot van Yukos, het grootste Russische olieconcern, is een van de prijsopdrijvers op de oliemarkten. Wat bezielt het Kremlin om de confrontatie te zoeken met een van de succesvolste ondernemingen van Rusland? En omgekeerd?

Vorig jaar zomer spraken drie Russische miljardairs af met oliemagnaat Michail Chodorkovski in een kantoor in de buurt van het Kremlin. Ze lieten hem op een donkere leren bank zitten en waarschuwden hem. Ze herinnerden hem eraan dat de ongeschreven spelregels eenvoudig waren, aldus diverse aanwezigen. De superrijke oligarchen moesten hun politieke ambities in toom houden en de voornaamste staatszaken aan Vladimir Poetins Kremlin overlaten. Chodorkovski, die samen met een kleine groep compagnons de zeggenschap had over oliegigant Yukos, trad die regels met voeten door miljoenen aan politieke partijen te geven en zelfs te spreken over inkrimping van de macht van de president zelf. Bevreesd dat Chodorkovski een bedreiging vormde voor de gewapende vrede tussen de grote bedrijven en het Kremlin, zeiden de andere miljardairs dat ze hem niet zouden steunen. Chodorkovski sloeg hun raad in de wind. Nu verblijft de 41-jarige miljardair in een cel in Moskou en loopt hij de kans te worden veroordeeld tot tien jaar werkkamp wegens fraude en belastingontduiking, beschuldigingen die volgens hem politiek gemotiveerd zijn. Yukos, dat hij uitbouwde tot Ruslands grootste olieconcern, worstelt om het hoofd boven water te houden, in het aanzicht van meer dan 5,8 miljard euro aan achterstallige belastingaanslagen.

Wat zich aanvankelijk liet aanzien als niet meer dan de volgende stap in Poetins campagne om het gezag van het Kremlin te herstellen, heeft zich inmiddels ontwikkeld tot een strijd die het landschap van de Russische economie opnieuw vormgeeft. Na tien jaar waarin het Russische bedrijfsleven vanaf zijn wedergeboorte na het communistische tijdperk naar de toppen van de macht was gestegen, demonstreert Poetin dat het ultieme gezag in handen van het Kremlin blijft.

In een land dat weinig ervaring heeft met privé-eigendom, roept dat de vraag op of Rusland de basis heeft die nodig is om een moderne markteconomie te kunnen vestigen.

,,De belangrijkste les is dat er nog aldoor geen sprake is van een publieke of officiële aanvaarding van het privébezit zoals dat nu bestaat,'' klaagt Anatoli Tsjoebais, de architect van de Russische privatiseringen van de jaren negentig.

Toch bloeit de economie van Rusland en is zij dit jaar op weg naar een groei van 7 procent, na al vijf jaar lang voortdurend te zijn gegroeid. Maar de Yukos-zaak roept de vraag op of Poetins voornaamste doel – het versterken van het gezag van het Kremlin – zich laat rijmen met zijn tweede prioriteit, de wederopbouw van de economie. Het is nog niet duidelijk wat het Kremlin uiteindelijk met Yukos van plan is, maar de autoriteiten lijken vastbesloten om Chodorkovski en zijn collega's te dwingen hun zeggenschap over het bedrijf op te geven. In het openbaar heeft Poetin telkens herhaald dat de regering alleen maar wetsovertreders vervolgt.

In augustus zorgde de vrees voor het lot van het bedrijf ervoor dat de olieprijs op de wereldmarkt naar recordhoogte steeg. Dat leidde tot bezorgde telefoontjes naar het Kremlin van president Bush en andere westerse leiders. Poetin verzekerde hen ervan dat de Russische olieproductie en -export zouden blijven toenemen. Maar de wijdverbreide zorg over de olietoevoer, veroorzaakt door de aanpak van het Kremlin van de Yukos-zaak, roept de vraag op of Rusland ooit de betrouwbare alternatieve bron van ruwe olie zal worden waarop de westerse regeringen hopen, bezorgd als zij zijn over de instabiliteit van de leveranciers uit het Midden-Oosten. Yukos droeg het meeste bij aan de gigantische stijging van de Russische olieproductie de afgelopen vijf jaar, een stijging die van cruciaal belang is geweest voor het lessen van de dorst naar olie in de hele wereld.

De campagne tegen Yukos viel samen met een serie maatregelen van het Kremlin om zijn greep op de olie-industrie te verstevigen. Functionarissen van het Kremlin zeggen dat grote beslissingen in een sector die een kwart van de economie voor zijn rekening neemt te belangrijk zijn om aan privé-ondernemingen over te laten. Tegelijkertijd heeft het Kremlin de deur voor buitenlandse beleggers niet in het slot gegooid en gisteren de plannen van het Amerikaanse ConocoPhillips goedgekeurd om, als onderdeel van een brede alliantie, voor 1,95 miljard euro een belang van 7,6 procent te nemen in Lukoil, na Yukos de grootste olieproducent van Rusland. Maar in Rusland zelf is de boodschap van de aanval op Yukos, tot voor kort een van de machtigste en welvarendste Russische bedrijven, dermate helder overgekomen dat de rest van het bedrijfsleven nu keurig in de pas loopt. De hoop dat Poetins omhelzing van een liberaal economisch beleid betekende dat hij democratische ideeën als de heerschappij van het recht aanhing en de eigendomsrechten zou respecteren, is door de Yukos-zaak ernstig aan het wankelen gebracht.

Hoewel de meeste bedrijven zich op z'n minst al sinds halverwege de jaren negentig in privé-handen bevinden, heeft de haastige, chaotische en corrupte manier waarop eigendomsrechten in de jaren negentig werden verdeeld ervoor gezorgd dat de meeste Russen het ongedaan maken van de privatiseringen steunen.Daarnaast is het rechtstelsel niet onafhankelijk genoeg om de rechten van de (nieuwe) eigenaars te beschermen. Dat betekent dat het Kremlin uiteindelijk aan de touwtjes trekt.

Omdat ze dit wel inzien, zijn de meeste oligarchen bereid het spel volgens de regels van Poetin te spelen, in de hoop dat het verstrijken van de tijd hun greep op hun omvangrijke eigendommen zal bestendigen. Maar bij Chodorkovski ligt dat anders. Als charismatische, voormalige leider van een communistische jeugdbond, die handig gebruik maakte van zijn partijrelaties om in de jaren tachtig een reeks bedrijven op te zetten, was hij een van de grote winnaars van de privatiseringen van de jaren negentig. Chodorkovski en zijn compagnons kochten de kern van Yukos, een van de oliegiganten die de regering begin jaren negentig uit de romp van het staatsoliebedrijf van de Sovjet-Unie kneedde, tijdens een serie veilingen in 1995 en 1996. Hun eigen bank Menatep trad daarbij op als veilingmeester en hun biedingen werden als enige toegelaten. Chodorkovski had zoveel vertrouwen in de overwinning, dat hij al een maand vóór de eerste veiling een persconferentie belegde om de transactie wereldkundig te maken. Alles bij elkaar betaalden hij en een kleine groep compagnons zo'n 1,2 miljard euro voor Yukos, een bedrijf dat vorig jaar op het hoogtepunt van de aandelenkoers ruim 32 miljard euro waard was. Chodorkovski verloor zijn trofee bijna tijdens de financiële crisis van 1998, toen de regering haar schulden niet meer kon afbetalen en de roebel devalueerde. Hij zette westerse crediteuren en minderheidsaandeelhouders voor het blok en ontpopte zich – in de woorden van één adviseur – tot het toonbeeld van ,,alles wat mis was met het Russische zakenleven''. Maar toen hij Yukos eenmaal stevig in zijn greep had, begreep Chodorkovski dat zijn controlerende belang het meest waard zou zijn als hij Yukos zou openstellen voor beleggers, de prestaties zou verbeteren en zijn aandelen uiteindelijk op een beurs in het Westen zou verkopen. Het nieuwe Yukos bleek een groot succes. De aandelenkoers vertienvoudigde in minder dan twee jaar, terwijl de olieproductie en de winst van Yukos de pan uit rezen.

,,De metamorfose van roversbaron naar zakenman/staatsman voltrok zich in recordtempo,'' aldus Tom Lantos, een Democratisch Congreslid uit Californië, die Chodorkovski in die tijd voor het eerst ontmoette. Chodorkovski's stijgende roem in het Westen was in tegenspraak met de meer ondergeschikte rol die Poetin voor de topmensen van het Russische bedrijfsleven in petto had. Een golf strafvervolgingen en belastingonderzoeken, nadat Poetin begin 2000 aan de macht was gekomen, had het bedrijfsleven in rep en roer gebracht, zodat het met tegenzin de nieuwe regels aanvaardde: Ga niet te ver in het gebruik van je enorme rijkdom om het politieke proces te beïnvloeden en het Kremlin zal niet te veel vragen stellen over de oorsprong van die rijkdom.

Maar hoewel Poetins nieuwe spelregels goed uitpakten voor het bedrijfsleven ergerde Chodorkovski zich over de beperktere rol die voor de oligarchen was weggelegd. Begin vorig jaar voerden hij en zijn compagnons de financiering op van partijen en kandidaten die zouden deelnemen aan de parlementsverkiezingen van december 2003. De verhalen over de omvang van die bedragen lopen zeer uiteen, maar verscheidene mensen die goed op de hoogte zijn zeggen dat Chodorkovski en zijn collega's miljoenen uitgaven om kandidaten uit diverse politieke partijen te ondersteunen, in een van de duidelijkste pogingen van het bedrijfsleven om politieke invloed te bemachtigen. Chodorkovski uitte ook in alle openheid zijn mening dat de macht van het parlement versterkt zou moeten worden ten koste van die van de president, zodat het Russische systeem meer op de parlementaire democratieën van West-Europa zou gaan lijken, waarin de premier wordt benoemd door de wetgevende vergadering en niet door de president. Sommige vertrouwelingen van Chodorkovski zeggen dat hij zichzelf zag als kandidaat-premier, een bewering die hij deze zomer ontkende.

Deze stappen waren volgens Kremlin-functionarissen met name alarmerend voor Poetins adviseurs uit de kringen van de politie en de voormalige KGB, die er een bedreiging van hun beschermheer in zagen. Zij drongen aan op harde actie, waarbij gebruik gemaakt moest worden van dezelfde middelen die goed hadden gewerkt tegen andere oligarchen die Poetin hadden uitgedaagd: strafvervolgingen en belastingonderzoeken.

Liberale functionarissen in het Kremlin onderschatten intusen dit gevaar, zegt een aantal van hen. Zij meenden dat Poetin het niet zou aandurven een harde confrontatie aan te gaan met een persoon die de rijkste man van het land was geworden en op weg was Ruslands grootste oliemaatschappij te vormen. Als veteranen van de ruwe Russische verkiezingsstrijd dachten zij dat ze de politieke ambities van de tycoon met behulp van hun eigen politieke middelen wel een kopje kleiner konden maken.

Terwijl hij in oktober Russische provincies bezocht tijdens een door critici als `politieke tour' bestempelde rondreis, werd Chodorkovski in Siberië door commando's uit zijn vliegtuig gehaald en naar de gevangenis in Moskou gebracht. Een paar dagen later bevroren de openbare aanklagers zijn hele belang in Yukos als onderdeel van de strafzaak. Ten tijde van de arrestatie leek de toorn van het Kremlin zich te beperken tot Chodorkovski persoonlijk en Yukos grotendeels buiten schot te blijven, maar binnen een paar weken werd dat anders.

Eind december, een paar dagen voordat de deadline voor achterstallige aanslagen verstreek, kwamen belastinginspecteurs tot de conclusie dat Yukos over 2000 1,3 miljard euro te weinig belasting had betaald. Met een fikse boete daarbovenop bedroeg de uiteindelijke rekening bijna 2,8 miljard euro. Aanvankelijk zeiden Yukos-functionarissen dat ze dachten dat de belastingaanslagen voornamelijk als pressiemiddel werden gebruikt en uiteindelijk zouden worden ingetrokken. Maar in april vroeg de belastingdienst de rechter plotseling om een machtiging tot beslaglegging.

Omdat gerechtsdeurwaarders de afgelopen tijd flink hun best hebben gedaan om het geld te innen, door beslag te leggen op alle bezittingen van het concern en stappen te ondernemen om het grootste bedrijfsonderdeel – dat net zoveel olie produceert als heel OPEC-lid Indonesië – te verkopen, is de vrees toegenomen dat het proces ten doel heeft het concern in stukken te breken. Yukos bezweert dat de zaken voor de wind gaan en dat het genoeg geld kan opbrengen om de belastingaanslag te betalen, als het maar even de tijd krijgt, en de kans om zélf bezittingen te verkopen – concessies die de regering tot dusver heeft geweigerd.

Het ontmantelen van Yukos of het aan nieuwe eigenaren overdragen van het bedrijf zou neerkomen op de grootste terugdraaiïng van de privatiseringen uit de jaren negentig die tot nu toe in Rusland heeft plaatsgevonden. ,,De dreiging dat alles kan worden weggenomen en opnieuw kan worden verdeeld is een van de vreselijkste demonen uit de Russische geschiedenis,'' zegt Jegor Gaidar, de architect van de eerste post-communistische economische hervormingen in Rusland. ,,De afgelopen jaren hebben we vooral geprobeerd deze doos van Pandora zó stevig te vergrendelen, dat zij nooit meer kon worden geopend.''

Jeanne Whalen en Guy Chazan hebben bijgedragen aan dit artikel.

© The Wall Street Journal 2004

Vertaling: Menno Grootveld

    • Gregory L. White