Nee

Het is een heet hangijzer: Turkije wel of geen lid van de Europese Unie? De Amerikaanse columnist Fareed Zakaria zegt volmondig ja. Maar volgens de Turkse politicoloog Ahmet Erdogan, wonend in Amsterdam, is Turkije beter af buiten de EU. De Europese Commissie beoordeelt volgende week of Turkije al klaar is voor onderhandelingen over toetreding. Nederland mag, als halfjaarlijkse EU-voorzitter, leiding geven aan een beslissing hierover in december.

Met Turkije krijgt de Europese Unie er niet alleen een snel groeiende markt met 70 miljoen inwoners bij, maar ook een jonge, dynamische en ambitieuze natie die hard nodig is voor een vergrijzend en slinkend Europa. Verder wint de EU aan strategische geopolitieke diepte. De EU breidt haar invloed uit tot Centraal-Azië en het Midden-Oosten, wat haar in staat stelt energiebronnen en -doorvoer te controleren. Bovendien legt de EU een brug naar de islamitische wereld en bewapent ze zich tegen islamitisch en christelijk radicalisme. Zodoende creëert de EU een stevige basis voor stabiliteit, veiligheid en vrede, ook in Europa. De EU wordt dan een mondiale actor die effectief kan meespelen in de globaliserende wereld.

De vraag is wat Turkije hiervoor terugkrijgt. In tegenstelling tot wat velen klakkeloos aannemen, zal Turkije geen relevante financiële bijdrage ontvangen van de Europese Unie. De EU-lidstaten zijn al begonnen de voornaamste herverdelingsmechanismen in de EU, namelijk de structuur- en landbouwfondsen, te hervormen.

Ook zullen de verwachte buitenlandse investeringen uitblijven, zoals het geval was na de douane-unie tussen de EU en Turkije. Maar wanneer Turkije hiervoor de vereiste voorwaarden schept, biedt het land uitstekende voordelen voor buitenlandse investeerders, ook als het land geen lid is van de EU.

Het klopt dat Turkije meeprofiteert van de grotere interne markt van de EU. Het punt is alleen dat het lidmaatschap niet de enige manier is om hiervan te profiteren en niet alleen voordelen maar ook nadelen heeft. Het gaat hierbij om de ongelijke concurrentie tussen de gevestigde en de opkomende markten. Verder belemmert het lidmaatschap Turkije voordeliger economische afspraken te maken met andere landen of blokken, bijvoorbeeld met de Verenigde Staten.

De toekomst van de Turkse modernisering, democratie, mensenrechten, islam, noem maar op, zou afhangen van het Turkse EU-lidmaatschap. Ja, zonder de EU zou het moderne Turkije zelfs niet bestaan.

Maar de geschiedenis bewijst precies het tegendeel. Historisch gezien heeft Turkije zich op eigen kracht gemoderniseerd, niet dankzij maar ondanks Europa. De noodzakelijke voorwaarde voor democratie is consolidatie van staatsmacht en nationale veiligheid.

De algemeen geldende onevenredige relatie tussen democratie en mensenrechten aan de ene kant en het bestrijden van terreur aan de andere kant wordt hardnekkig ontkend als het om Turkije gaat, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Groot-Brittannië, Spanje en nu de VS. Democratie impliceert het overdragen van macht van de staat naar de burger en de samenleving, terwijl bestrijden van terreur precies het omgekeerde vereist: het zich toe-eigenen van steeds meer bevoegdheden en het beperken van burgerrechten, met als eindresultaat een politiestaat. Hoe meer terreur, des te ondemocratischer een staat wordt. In Turkije kostte de terreur 40.000 mensen het leven.

Men zegt graag dat de democratische hervormingen in Turkije zijn versneld, nadat Turkije in 1999 kandidaat-lid werd van de EU. Maar men `vergeet' te vermelden dat dit gebeurde nadat in hetzelfde jaar de Koerdische PKK militair uitgeschakeld was in Turkije. Helemaal onvermeld blijft de uitgebreide consensus over de zware druk door massale acties van de Turkse bevolking voor herdemocratisering. Nergens in Europa is zoveel strijd geleverd voor democratie als in Turkije.

Het wordt pas de laatste tijd erkend dat de secularisatie in Turkije diepgeworteld is. Gelukkig maar. Turkse vrouwen hebben hun gelijkwaardige positie in de samenleving aan zichzelf te danken en niet aan de EU. Turkije is bijvoorbeeld koploper in de wereld met meer dan 30 procent vrouwelijke hoogleraren op de universiteiten. Dankzij de multiculturele geschiedenis van Turkije krijgen de minderheden in het kader van nationale eenheid en veiligheid de gewenste ruimte, mits zij op een vreedzame manier samenleven.

Als lid van de EU zou Turkije zijn eenheid en veiligheid beter waarborgen door zijn belangen beter te behartigen bij de EU. Men vergeet dat het lidmaatschap op termijn beperkingen met zich mee kan brengen, ook op het gebied van de buitenlandse politiek en veiligheid die zouden ingaan tegen de vitale Turkse belangen, gezien de afwijkende geopolitieke positie van Turkije. Juist buiten de EU heeft Turkije meer ruimte en invloed in de geopolitieke context van de periode van na de Koude Oorlog. Bovendien wordt Turkije als lid van de EU een extra doelwit van fundamentalistische terreur wegens samenwerking met het Westen.

Het Turkse EU-lidmaatschap zou het beste antwoord zijn op de clash of civilizations die gekenmerkt wordt door toenemend religieus fundamentalisme in de wereld. Dit argument snijdt hout, maar dit hoeft niet de enige manier te zijn om vrede te waarborgen. Bovendien hebben Europese christenen geen traditie in het samenleven met moslims, en lijken zij hiertoe ook niet bereid.

Het idee dat Turkije geen alternatief heeft voor de EU is een merkwaardig voorbeeld van wishful thinking. Turkijes strategische ligging en multidimensionale identiteit maken het wenselijk en mogelijk dat Turkije tegelijkertijd met verschillende landen of blokken voordelige allianties kan ontwikkelen. Behalve de EU zijn er het strategisch partnerschap met de VS en Israël, het multidimensionale bondgenootschap met Rusland, de broederschap met de Turkse Republieken in Centraal-Azië, de Turkse heroriëntatie op de islamitische wereld, en ongekende mogelijkheden met het opkomende Azië.

Dit is een betere positionering voor Turkije dan alleen het EU-lidmaatschap. De EU vormt dus een verkeerde agenda voor Turkije. Het verdiepen van regionale samenwerking in Euro-Azië, Rusland en Iran voorop, maakt op termijn voor Turkije de kans groter om een effectievere rol te spelen in de wereld.

Drs. Ahmet Erdogan is politicoloog te Amsterdam.