Demonstreren helpt, ombuigen ook

Protesteren tegen het kabinetsbeleid helpt, constateerde de oppositie na afloop van de politieke beschouwingen. Maar de eigen plannen kregen ze er niet door.

Opponeren, demonstreren en protesteren heeft zin. Dat denken althans de oppositiefracties in de Tweede Kamer. Ze konden hun enthousiasme gisteren in de slotfase van de algemene politieke beschouwingen nauwelijks bedwingen. Want ze vinden dat de tienduizenden stakers en demonstranten van de afgelopen weken tegen het kabinetsbeleid keren, al de eerste deukjes in dat beleid hebben geslagen. De honderdduizenden die aanstaande zaterdag in Amsterdam worden verwacht, hebben de druk op de ketel gehouden.

Het was namelijk mede onder druk van het politieke en maatschappelijke debat dat de coalitiefracties van CDA, VVD en D66 meteen aan het begin van de beschouwingen een gezamenlijke motie indienden die, in de woorden van CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen, ,,de scherpe randjes'' van het kabinetsbeleid wegschuurde. ,,Met de voorstellen die wij in onze motie hebben gedaan, doen wij een handreiking aan de mensen in het land. Het is een uitgestoken hand aan maatschappelijke organisaties.''

Hooguit een uitgestoken vinger, vonden de fractievoorzitters van PvdA, GroenLinks, SP en ChristenUnie. Maar toch: een eerste bewijs dat maatschappelijke oppositie wat oplevert. En dat nog voordat de grote uiting daarvan op zaterdag heeft plaatsgevonden.

De oppositie incasseerde het gedeeltelijk terugdraaien van bezuinigingen op onderwijs en cultuur en de verzachtingen van de kabinetsvoorstellen rondom vut, prepensioen en ww, als een klein begin van een overwinning. Maar het was oppositieleider Bos (PvdA) wel opgevallen dat ,,80 procent'' van de wijzigingsvoorstellen van de coalitie betrekking hebben op het instandhouden van het grijs kenteken voor bestelwagens. Bos: ,,Dat is niet de kern van het maatschappelijk debat dat op dit moment in Nederland wordt gevoerd. Mensen zijn de afgelopen weken niet massaal de straat op gegaan vanwege het grijze kenteken.''

En dus concludeert de oppositie dat de poging van de coalitie is mislukt om onrust in de samenleving te verminderen. ,,Draagvlak is nodig om hervormingen mogelijk te maken'', zei Verhagen. Maar volgens de oppositie creëert de coalitie geen draagvlak. ,,Waar wij voor iedereen koopkrachtverbeteringen laten zien'', zei ChristenUnie-voorman André Rouvoet, ,,zijn die in de coalitieplannen nul.'' Door – in de woorden van SP-fractievoorzitter Jan Marijnissen – een ,,omnibus-motie'' in te dienen, maakten de drie coalitiepartijen iedere vrijage buiten de coalitie op voorhand onmogelijk.

De maatregelen in de motie hebben economisch gezien nauwelijks effect, zo bleek uit een doorrekening door het Centraal PLanbureau, behalve dan een verzwaring van de administratieve lasten, hogere lasten voor gezinnen en minder vergroenende fiscale maatregelen. Ook is het voorstel volgens de oppositie zo ingewikkeld financieel gedekt dat het als een kaartenhuis in elkaar zou zakken als een onderdeel gewijzigd zou worden. Verhagen erkende dat door aan te kondigen dat het kabinet ,,een probleem'' zou hebben als het aan het coalitiepakket zou gaan morrelen.

Zalm liet zich daardoor maar ten dele weerhouden: het ,,hart'' van het pakket bleef overeind, maar de dekking kon niet op alle punten de goedkeuring van de minister van Financiën dragen. Om de coalitie niet in de problemen te brengen, suggereerde Zalm zelf een alternatieve dekking, die door de coalitie luchthartig werd begroet met een `u doet maar'.

Het was aan Zalms financiële en politieke souplesse te danken dat het coalitiepakket er ongeschonden doorkwam, zo valt in coalitiekringen te beluisteren. Balkenende was zowel financieel als politiek meer in de problemen geraakt, omdat enkele voorstellen (zoals het in stand houden van een ontslagvergoeding naast de ww-uitkering) wel degelijk bepaalde principiële keuzes van het kabinet raken. Te denken valt aan het verhogen van de arbeidsparticipatie.

Maar al knipogend naar het deel van de Tweede-Kamerzaal waar de fracties van CDA, VVD en D66 zitten, stelde Zalm de coalitie gerust dat, als ze hem een beetje ruimte laten, hij misschien nog wel wat meer manieren kon vinden om de voorstellen te betalen.

Heel anders ging Zalm om met de financiële voorstellen van de oppositiepartijen. Zij hadden tegenbegrotingen ingediend met pogingen om de oorzaken van het maatschappelijke verzet tegen het kabinet weg te nemen. De oppositionele begrotingen gingen er met name om de koopkracht van de laagste inkomens te verbeteren. Maar volgens Zalm schetsten ze louter ,,Robin Hood-scenario's ''. ,,Kortom'', zei Zalm, ,,ik kan niet warmlopen voor die tegenbegrotingen.'' En dat mocht volgens de vice-premier geen verrassing zijn. De oppositie vond de geringschattende manier waarop Zalm hun begrotingen verwierp beneden de maat, vooral gezien de mildheid waarmee hij de coalitiebegroting, die volgens Zalm financieel niet eens 100 procent deugde, behandelde. ,,Zo kennen wij u niet'', aldus een verbaasde André Rouvoet.

Maar lachend gaf Zalm uiteindelijk vrij baan aan de coalitie voor een financieel plan dat volgens VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen ,,tien keer beter is dan wat de oppositie op de mat heeft gelegd''. Zalm vond dat ook: ,,De coalitie blijft dicht bij het kabinetsbeleid. Hun voorstellen zijn veel bescheidener, veel minder ingrijpend dan de plannen van de oppositie.''

Instemmen met oppositievoorstellen betekent dat het kabinet buigt voor maatschappelijk verzet. En dat is Zalm bepaald niet van plan. Hij vindt dat burgers in plaats van te steunen op overleg, hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen. En daardoor lijkt er een eind te zijn gekomen aan het aloude poldermodel, het geïnstitutionaliseerde overleg tussen kabinet, werkgevers en werknemers. ,,We hebben het een half jaar geprobeerd'', zei Zalm gisteren, ,,maar de sociale partners willen niet met ons praten.'' De vice-premier begrijpt best dat mensen zaterdag gaan demonstreren, want de maatregelen van het kabinet zijn op de korte termijn nu eenmaal pijnlijk. ,,Maar op de lange termijn zijn ze noodzakelijk.''

Met de aanpassingen uit het coalitiepakket mag het draagvlak voor het kabinetsbeleid volgens CDA, VVD en D66 iets zijn toegenomen, de dreiging van grote maatschappelijke onrust is volgens de oppositie nog verre van voorbij.

Volgens ChristenUnie-voorman Rouvoet kan het kabinet eenvoudig de demonstraties van zaterdag voorkomen: ,,Kom uit de loopgraven en sluit vrede met de samenleving.''

    • Egbert Kalse
    • Robert Giebels