Verlangen naar het verre en exotische

Enorme scheve tanden in een bruin gelaat. Gebiologeerd staar ik naar het pratende hoofd van de dorpsoudste. Achter hem staart een jongen doordringend de camera in. Iedereen blijkt nieuwsgierig: zowel kijker als gefilmde wil weten wat er gebeurt. Kunstenaar Roy Villevoye legde het vast voor zijn film Propeller (2004), onderdeel van een expositie met foto's en films. In de Hallen vinden tegelijkertijd exposities van Ed van der Elsken en van Jeroen Eisinga plaats. Hoewel ze op zichzelf staan, ademen ze alledrie een verlangen naar het verre en onbekende. Later dit najaar zullen ze samen deel uitmaken van de Haarlemse manifestatie `Heimwee'.

Ed van der Elskens Bagara (buffel) is een selectie uit het gelijknamige fotoboek uit 1958 met foto's van zijn reis door de binnenlanden van Centraal Afrika. Van der Elsken laat het dorpsleven zien, de welkomstrituelen, de mensen die hij ontmoette, maar ook de safari. Hij beschrijft in het boek hoe het gezelschap een zwangere olifant doodt. Een van de weinige kleurenfoto's op de expositie is de volgroeide olifantenfoetus naast het opengereten lichaam van de moeder. Deze contrasteert met de stemmiger zwart-wit foto's van een lachend meisje of een dansende menigte. De foto's zijn prachtig, maar ze doen het ook goed in het boek – ze tentoonstellen levert geen meerwaarde op. Sterker nog: in het boek kun je alle foto's bekijken, in plaats van een selectie.

Roy Villevoye komt terecht bij de Papoea's op Irian Jaya – een gemeenschap die al lang geleden met westerlingen in aanraking is gekomen. De film Propeller is een zoektocht naar de herkomst van de propeller die al generaties lang in het woud ligt, vlakbij de dorpsgemeenschap waar Villevoye regelmatig verblijft. Villevoye laat de Nederlandse piloot aan het woord, die daar met zijn vliegtuig neerstortte tijdens de Tweede Wereldoorlog. De andere kant van het verhaal levert Kornelis Eminé, de dorpsoudste. Niet langer is het verslag van de westerling de dominante waarheid. Op de foto Bos en Lommer, Amsterdam (2000) lopen twee Papoea's door Amsterdam, een rode plastic boodschappentas in de hand. Ze zijn verkenners van onbekende werelden geworden, in plaats van studieobjecten.

Uit de woorden en foto's van Ed Van der Elsken spreekt nog de fascinatie van de westerling voor het exotische. Bij Villevoye is het zwaartepunt verschoven. Hij werkt samen met de Papoea's en laat ze zelf aan het woord in zijn films. Het werk van Villevoye maakt duidelijk dat de wereld sinds Van der Elsken kleiner is geworden, een nogal voor de hand liggende conclusie in deze tijd van globalisering. De twee exposities voeren een genuanceerde dialoog, helaas zonder dynamiek omdat hun werkwijzen zo dicht bij elkaar liggen.

Jeroen Eisinga valt met zijn film Sehnsucht (2002) buiten de samenspraak van Van der Elsken en Villevoye. Zwart gestreept ligt een zebra op een zwart-wit geblokte vloer, omgeven door schaduwen. Vier maanden lang fotografeerde hij in Kenia het dier. Door de foto's achter elkaar te monteren lijkt het of het nog ademt en langzaam leegloopt, zonder zichtbare tekenen van verrotting. De dood was nog nooit zo levendig, maar uiteindelijk blijft slechts een leeg omhulsel achter. Het werk intrigeert door de ongedefinieerde omgeving en het hallucinerende zwart-wit van vloer en dier. Met een beetje fantasie sluit Sehnsucht wel weer aan bij het Afrikaanse Bagara, omdat Eisinga voor zijn film als hoofdrolspeler de zebra koos, symbool van Afrika.

Tentoonstelling: Drie fotografen in De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem. T/m 5/12. Inl. 023-5115775. of www.franshalsmuseum.com

    • Machteld Leij