`Morgen gaan ze weer roddelen'

De nieuwe Turkse strafwet versterkt de positie van de vrouw, maar de dagelijkse praktijk blijft ver achter. Uiteindelijk ,,wordt het allemaal anders, ook voor de vrouw''.

En toen was de maat vol. Al langer had Sibel, een gescheiden Turkse vrouw van 26, gezien dat de buren stonden te smoezen als zij iets op afbetaling kocht bij de winkelwagen-aan-huis. Eerst begreep ze niet wat er aan de hand was, totdat het gerucht haar bereikte dat zij nooit geld zou betalen aan de winkelier, maar de aankopen in natura voldeed. Zij was toch immers een gescheiden vrouw?

Woedend ging Sibel al haar buren af in Sarigazi, een arme voorstad van Istanbul, en schold ze allemaal de huid vol. Maar morgen, weet ze, gaan ze weer roddelen. ,,Als je een gescheiden vrouw bent in Turkije, ben je vogelvrij.''

Natuurlijk heeft Sibel de debatten gevolgd over de nieuwe strafwet, die zondag na een fikse ruzie tussen Ankara en de Europese Unie is aangenomen. Zoals veel andere vrouwen in Turkije is ze blij dat de wet de positie van de Turkse vrouw op een aantal punten verbetert. Zo staat er nu klip en klaar dat discriminatie tegen vrouwen wordt verboden en neemt de wet harder (volgens vrouwenorganisaties overigens nog niet hard genoeg) stelling tegen eerwraak. Maar het debat over het strafbaar stellen van overspel vond ze onzinnig. Ze weet dat haar man, toen de relatie een aflopende zaak werd, naar andere vrouwen ging, maar strafbaar stellen van dat overspel zou haar situatie op geen enkel punt hebben verbeterd. ,,Het was een psychopaat'', zegt ze. ,,Daar helpt niets tegen.''

Sibel (die haar achternaam niet in de krant wil) glimlacht wat triest als ze haar verhaal vertelt. Ze was vijftien toen ze wegliep van huis met een iets oudere jongen uit Agri, die toen zijn dienstplicht vervulde. Eigenlijk hield ze niet van hem, maar ze had genoeg van de vervelende sfeer in haar ouderlijk huis. Direct begonnen de problemen al. Haar Koerdische schoonfamilie wilde dat ze een hoofddoek droeg, maar Sibel, die Alevitisch is, had daar weinig zin in. Voor de lieve vrede deed ze het, maar de relatie redden kon het niet. Haar man hield op met werken en sloeg haar geregeld in elkaar.

Op een dag, vertelt ze, kwam hij naar Istanbul om haar te vermoorden. Hij had de telefoonkabels doorgesneden en stond met het pistool in zijn hand toen haar moeder het huis inkwam en erger kon voorkomen. Bij ieder incident, hoe erg ook, begon iedereen op haar in te praten: blijf toch bij elkaar, jullie hebben kinderen, wie wordt er nu beter van als jullie scheiden? Uiteindelijk gingen ze toch uit elkaar. Maar daarna ontvoerde hij hun drie kinderen. Toen Sibel hen kwam terughalen, pakte hij een mes en stak haar neer.

Sibel had gehoopt dat familie en buren haar zouden helpen om een nieuw leven op te bouwen toen ze eenmaal van haar man gescheiden was. Dat bleek een gigantische misrekening. Want hoe progressief de wet in Turkije soms ook is, de maatschappij is vaak veel en veel conservatiever. ,,Als een man in Turkije scheidt, kan hij gewoon verder leven'', zegt ze. ,,Voor vrouwen ligt het anders.'' Ook al was haar man een psychopaat, eigenlijk vindt iedereen, zegt ze, dat het haar schuld is dat het is misgelopen. Vrouwen in Turkije moeten immers eerbaar en fatsoenlijk zijn, en scheiden valt onder de categorie `onfatsoenlijk'.

Een nieuwe man kan ze niet vinden. Vrijgezelle mannen willen trouwen met jonge maagden en niet met `een afgelikte boterham'. Vriendinnen vindt ze niet – die zijn bang dat ze er uiteindelijk met hun man vandoor gaat. Zelfs mijn familie ziet me als een ,,mislukte trut'', weet ze. ,,Vaak zeggen ze: je vertrok in je eentje, maar je kwam terug met zijn vieren (zij en drie kinderen).''

Advocaat Hacer Güvençel heeft veel te maken met echtsscheidingszaken. Ook zij vindt de nieuwe wet een verbetering. Ze is blij dat overspel uiteindelijk niet strafbaar is gesteld. ,,Dat is een zaak tussen twee mensen, de overheid moet zich daar buiten houden'', zegt ze. Maar beter dan wie ook weet ze dat het nog enige jaren zal duren voordat de geest van de wet doordringt in de harten van de mensen.

Vaak maakt ze mee hoe vrouwen worden mishandeld. Als zulke vrouwen naar de politie gaan, krijgen ze nul op het rekest. Sluit maar vrede met je man, zeggen ze, wij doen er verder niets aan. ,,De grote meerderheid van politieagenten is man'', zegt ze. ,,Veel van hen slaan hun eigen vrouw. Wat kun je van zulke mensen verwachten?.''

De advocate die in Nederland werd geboren en naar eigen zeggen daar ontdekte dat ook vrouwen een mooie positie in de maatschappij kunnen bereiken, geeft haar cliëntes het advies om, als ze de politie bellen, niet te zeggen dat hun ex-man hen lastigvalt. ,,Ik laat ze zeggen dat er een man voor de deur staat. Dan komen ze wel.''

Naast de politie hebben ook rechters, van wie in Turkije de overgrote meerderheid man is, een bepaalde manier om naar echtscheidingszaken te kijken, vindt ze. Het liefst willen ze verzoening, zegt ze. Maar is verzoening wel mogelijk als een vrouw steeds wordt mishandeld? En zelfs daar, weet de advocate, ligt een groot probleem. Ooit had ze een cliënte die geregeld in elkaar werd geslagen. Zijn er getuigen, vroeg de rechter. Die waren er niet want het gebeurde altijd binnenshuis. Maar voor de rechter waren de blauwe plekken geen bewijs genoeg. En dus kon de vrouw alleen van haar man scheiden als ze alle aanspraken op hun gemeenschappelijke bezit opgaf.

Maar de advocaat is optimistisch. Ook zij weet dat de nieuwe strafwet een lange traditie in Turkije voortzet. Sinds Atatürk, de vader van de Turkse Republiek die het toenmalige Turkije snel wilde moderniseren, komt verandering vaak van bovenaf. Het volk hobbelt achter de wet aan. Maar Turkije, aldus de advocate, is de afgelopen jaren steeds meer een open maatschappij geworden, die mede door de druk van de Europese Unie, die zoveel eisen aan Ankara stelde, gewend is geraakt aan wetswijzigingen en vernieuwingen. ,,Het wordt allemaal anders'', zegt ze. ,,Ik weet het zeker, ook voor de vrouw.''

    • Bernard Bouwman