Kiezen voor kind én carrière

Vrouwelijke ondernemers zijn in opmars. Uit onderzoek blijkt dat zij vaak lid zijn van een netwerk en een persoonlijke band hebben met hun personeel. ,,Mensen vinden het leuk als de directeur op kraamvisite komt.''

`Vrouwelijke ondernemers zijn belangrijk voor de economie. Het gaat nu al om een grote groep en waarschijnlijk worden het er meer. Op ondernemersgebied is Amerika onze voorloper en daar is al bijna de helft van de ondernemers vrouw.'' Aan het woord is Ingrid Verheul. Zij doet promotieonderzoek aan de Erasmus Universiteit naar de verschillen tussen vrouwelijke en mannelijke ondernemers. Moeiteloos somt ze de meest in het oog springende verschillen op. ,,Vrouwelijke ondernemers werken meestal in deeltijd, ze hebben vaak geen personeel en ze zijn meer gericht op continuïteit dan op groei.''

Ongeveer eenderde van de ondernemers in Nederland is vrouw. Zij vertegenwoordigen zo'n 200.000 bedrijven. Die groep is de laatste tien jaar hard gegroeid. Vrouwelijke ondernemers werken vaak in de dienstverlenende sector of in de detailhandel. Doorgaans zijn hun bedrijven klein. ,,Net als mannen willen vrouwen eigen baas zijn, maar bij vrouwen speelt ook mee dat ze het ondernemerschap beschouwen als een goede manier om hun werk te combineren met de zorg voor kinderen'', zegt Heleen Stigter van economisch onderzoeksinstituut EIM. ,,Veel vrouwelijke ondernemers werken tot 3 uur 's middags, halen hun kinderen uit school en gaan 's avonds weer aan het werk. Ze zitten niet in een spagaat, wat bij veel vrouwen in loondienst wel het geval is. En ze zijn bang dat ze die vrijheid kwijtraken als ze personeel aannemen. Dat is jammer, want in hun bedrijven zit veel potentieel. Bovendien is groei goed voor de werkgelegenheid.''

Die bedrijfsuitbreidingen bij vrouwelijke ondernemers zullen voorlopig nog even op zich laten wachten, denkt Jeanette Derksen. Met een 60-urige werkweek en 220 personeelsleden neemt zij als ondernemer een bijzondere positie in. Derksen is directeur van Koninklijke Wohrmann, de drukkerij die de dikke Van Dale drukt, en boeken van schrijvers als Geert Mak en Arnon Grunberg. Zij heeft geen kinderen, maar kan zich goed voorstellen dat vrouwen met kinderen de voorkeur geven aan een klein bedrijf. ,,Je kunt niet tegelijkertijd een groot bedrijf leiden en zelf voor je kinderen zorgen. Met een grote onderneming moet je privé veel uitbesteden en een au pair nemen. Dat doen vrouwen niet, want de maatschappij verlangt van vrouwen met kinderen dat ze in deeltijd werken. En vrouwen zijn gevoelig voor die sociale druk.''

Opvallend is dat vrouwelijke ondernemers veel belangstelling hebben voor netwerken. Uit onderzoek blijkt dat netwerken belangrijk is om te overleven. Vooral in de eerste jaren na de start vergroten ondernemers hun overlevingskansen als ze goed op de hoogte blijven van de ontwikkelingen binnen hun vakgebied en ervaringen uitwisselen met andere ondernemers. ,,Ik werd lid omdat ik mijn kennis wilde verbreden'', zegt Liny Jacobs, die een slagerij drijft en voorzitter is van het NOV (Netwerk Ondernemende Vrouwen), dat deze maand zijn tienjarig bestaan viert. ,,Ik wilde weten wat er in Europa gebeurde. Hoe ondernemers het daar doen en ook hoe de wetgeving in elkaar steekt. We zijn bijvoorbeeld op werkbezoek geweest bij vrouwelijke ondernemers in Ierland. Via mijn dochter die in Amerika woont, kreeg het NOV contact met vrouwelijke ondernemers in de Verenigde Staten. Daar zijn we toen ook gaan kijken. Het is goed om uit je eigen kleine kringetje te komen. Als je om je heen kijkt, doe je ideeën op en je leert van elkaar.''

Ook het feit dat ondernemers binnen hun bedrijf geen collega's hebben op hetzelfde niveau, maakt een ondernemersnetwerk populair. ,,Je kunt nog eens aan een ander vragen: hoe doe jij dat nou met je bedrijf?'' zegt Jacobs. ,,Met mannelijke ondernemers erbij is dat anders. Die willen graag even kwijt hoe groot hun bedrijf is, en hun auto. Machoachtig gedrag. Vrouwen hebben dat veel minder.'' Derksen herkent dat wel. ,,Ik denk dat vrouwen bescheidener zijn en liever op de achtergrond blijven. Als ik een grote investering doe, willen leveranciers daar graag een stukje over in de vakpers, met een foto van mij erbij. Ik zie wel dat de mannelijke directeuren in mijn bedrijfstak daaraan mee doen, maar ik stel me meestal terughoudend op.''

Over het algemeen hebben mannelijke ondernemers een groter startkapitaal dan vrouwen. Maar de verhouding tussen eigen geld en vreemd vermogen is bij mannen en vrouwen hetzelfde. Jarenlang was het voor vrouwelijke ondernemers lastig om krediet te krijgen bij een bank. Uit onderzoek blijkt echter dat vrouwen tegenwoordig net zo gemakkelijk aan vreemd vermogen komen als mannen. ,,Misschien houden vrouwen er rekening mee dat ze bij de bank geconfronteerd worden met stereotiepe denkbeelden en bereiden ze zich daarom beter voor'', veronderstelt Stigter. ,,Hoe dan ook, de tijd is voorbij dat de bank zei: mevrouw, hier moet uw man nog even zijn handtekening zetten.''

Dat het voor vrouwen tegenwoordig net zo makkelijk of lastig is om geld los te peuteren bij een bank als voor mannen, betekent echter nog niet dat vrouwelijke ondernemers overal voor vol worden aangezien. ,,De markt kijkt er toch nog vreemd tegenaan'', vindt Derksen. ,,Laatst kwamen er schrijvers op bezoek in onze drukkerij. Eentje zei: bent u de secretaresse, leuk dat ik u ook ontmoet.'' Ook vindt ze het lastig dat vrouwen die zich kordaat opstellen als bitch beschouwd worden, terwijl een man die zich hetzelfde gedraagt een capabele indruk maakt. ,,Hij is zo doortástend, zeggen ze dan.'' Maar de andere kant van het verhaal is dat ze ook weleens iets voor elkaar krijgt juist omdat ze vrouw is. ,,Ik doe de papierinkoop samen met een vrouwelijke inkoper. We slepen er met z'n tweeën altijd net iets meer uit. Dat is op basis van relatie. Dan is je vrouw-zijn absoluut een voordeel.''

Als vrouwen personeel hebben, hebben ze daar vaak een persoonlijke band mee. Zelfs Jeanette Derksen probeert het wel en wee van haar 220 personeelsleden te volgen. ,,Bruiloften, jubilea waar ik voor uitgenodigd word, daar ga ik heen'', zegt ze. ,,Mensen vinden het leuk als de directeur komt als er een baby is geboren of als er iemand in het ziekenhuis ligt. Dat doen mannelijke directeuren niet. Die laten hooguit de secretaresse een bloemetje sturen. Naar een ziekenhuis gaan ze al helemaal niet, want dat vinden ze eng.''

Jacobs zegt: ,,Mannen kijken naar het werk dat gedaan moet worden, terwijl een vrouw ook rekening houdt met de achtergrond van het personeel. Of het bij mensen thuis goed gaat, dat soort dingen wéét je gewoon.''

Het nadeel van die persoonlijke contacten is dat er geregeld rolverwarring ontstaat. Kritiek op de werkzaamheden wordt dan opgevat als persoonlijke kritiek. Verheul ontdekte dat vrouwelijke ondernemers om dit soort problemen te voorkomen hun kritiek heel zakelijk verpakken. ,,Als ze het functioneren van medewerkers willen bespreken, doen ze dat gestructureerd. Ze maken een officiële afspraak, ze gaan er echt voor zitten, ze maken notities, het gebeurt allemaal op een formele manier. Uit hetzelfde onderzoek weet ik dat mannen dit soort dingen veel meer uit de losse pols doen.''

Onderzoekster Verheul ontdekte ook dat er verschil is in de manier waarop vrouwelijke ondernemers hun personeel aansturen. ,,Vrouwelijke ondernemers nemen vaker zelf de beslissingen en ze geven minder vrijheid aan hun medewerkers.'' Hiervoor heeft zij een paar verklaringen. ,,Vrouwelijke ondernemers zijn vaak perfectionisten, die niet alleen hoge eisen stellen aan zichzelf, maar ook aan anderen. Ook kan die controlebehoefte voortkomen uit het feit dat vrouwen in het algemeen risicomijdend zijn. En wat misschien nog meespeelt is de sociale druk: als een vrouw een fout maakt, slaat dat terug op álle vrouwen.''

In tegenstelling tot andere Europese landen kent Nederland geen speciale voorzieningen voor vrouwelijke ondernemers. ,,Integendeel, de overheid maakt het steeds moeilijker'', zegt Jacobs. Als voorbeeld noemt ze de arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen, die in augustus dit jaar is afgeschaft. ,,Daardoor is er geen zwangerschaps- en bevallingsverlof meer voor vrouwelijke ondernemers.''

Een ander probleem is de kinderopvang, vindt Derksen. ,,Crèches gaan om zes uur dicht. Als er iets tegen zit op je werk, kom je te laat op de crèche. In landen als België en Zweden is dat veel beter geregeld.'' De financiering van de kinderopvang is voor ondernemers een extra probleem. Met ingang van 2005 draaien ouders, werkgevers en overheid gezamenlijk op voor de kosten van kinderdagverblijf en buitenschoolse opvang. Ondernemers hebben geen werkgever. Om die reden komen zij in aanmerking voor een extra bijdrage van de overheid. Deze bijdrage wordt slechts drie jaar uitgekeerd. Alleen voor ondernemers met een gezinsinkomen dat lager is dan anderhalf keer modaal is de extra tegemoetkoming structureel. De kosten van de inkomstenbelasting aftrekken, wat nu nog wel kan, is in 2005 niet meer mogelijk. ,,We kiezen zelf voor het ondernemerschap en we hoeven geen speciale voorzieningen, maar ik vind dat de overheid op het gebied van zwangerschap en kinderopvang financieel iets zou moeten regelen voor vrouwelijke ondernemers'', zegt NOV-voorzitter Jacobs. ,,Wij waren met het NOV dit jaar op de nieuwsjaarsreceptie van de koningin. Ik heb toen tegen de grootmeester gezegd: het is bedroevend dat je als ondernemer de box van je kind in de zaak moet zetten. Maar het heeft niet geholpen.''

Op 4 oktober viert het Netwerk Ondernemende Vrouwen zijn 10-jarig jubileum met het congres `De kracht van vrouwelijke ondernemers' bij de Kamer van Koophandel in Amsterdam. Voor meer informatie: elisabeth@devrind.nl

    • Wilma van Hoeflaken