Geroepen om als topambtenaar puin te ruimen

Hij werd aangetrokken om de rust te herstellen op het geplaagde ministerie van Onderwijs. Maar al na een jaar is Koos van der Steenhoven vaker in het nieuws geweest dan zijn voorganger Harm Bruins Slot. ,,Als hij gaat praten, denk ik wel eens: zeg dat nou niet.''

Elke maandag plaatst secretaris-generaal Koos van der Steenhoven een weblog op het intranet van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Zo blijven alle ambtenaren op de hoogte van de persoonlijke overwegingen en twijfels van hun op-één-na-hoogste baas. In zijn weblog van vorige week gaf Van der Steenhoven met zijn openingszin blijk van gevoel voor understatement: ,,Dit was weer een week van het zwaardere type.''

Op 9 september werd Van der Steenhoven geïnterviewd in het radioprogramma Met het oog op morgen. Aanleiding was een rapport van de Algemene Rekenkamer, die in opdracht van minister Van der Hoeven (Onderwijs, CDA) onderzoek deed naar vermeend graaigedrag door de ambtelijke top. Tussen januari 2003 en juni 2004 bleken tientallen keren regels geschonden met betrekking tot salarissen, vertrekregelingen en beloningen van topambtenaren. In een gezamenlijke persconferentie gingen Van der Hoeven en Van der Steenhoven diep door het stof.

Diezelfde avond legde de secretaris-generaal op de radio uit dat hij soms creatief móét belonen om een salaris op het niveau te houden van de vorige baan bij een ander ministerie. ,,Als je in zo'n geval wilt handelen en je wilt goed personeel binnenhalen, dan vind ik dat je daar de ruimte voor moet krijgen en niet dat dat onrechtmatig moet worden genoemd.'' En: ,,Het wordt wel bijzonder moeilijk gemaakt als we helemaal binnen de regels zouden moeten blijven.''

De Tweede Kamer riep Van der Hoeven ter verantwoording, omdat er licht leek te bestaan tussen haar opvatting en die van haar hoogste ambtenaar. Bovendien, vroeg de oppositie zich af: hoe kan de topambtenaar die een jaar geleden is aangetrokken om een grote hersteloperatie op het ministerie door te voeren hardop zeggen dat hij zichzelf niet aan de regels kan houden?

,,Dat is behoorlijk bijdehand en brutaal van hem tegenover de minister'', dacht Hedy d'Ancona, toen ze het interview hoorde. D'Ancona was minister van WVC toen Van der Steenhoven op hetzelfde ministerie plaatsvervangend secretaris-generaal was. ,,Als ik Van der Hoeven was geweest, had ik hem bij me geroepen en gevraagd of hij op z'n achterhoofd was gevallen. Sta je daar als minister voor Jan Doedel alles in de Kamer uit te leggen! Zoiets zal ook wel gebeurd zijn, want de volgende ochtend mocht hij niets meer zeggen.''

Zo ken ik hem, dacht oud-minister en -staatssecretaris van CRM Hans de Boer toen hij de uitzending hoorde. Van der Steenhoven was in de jaren '80 zijn politiek assistent, ze zijn nog altijd bevriend. ,,Koos zegt snel wat hij ergens van vindt. En hij had groot gelijk dat hij in het openbaar kanttekeningen plaatste bij het onderzoek van de Rekenkamer.''

Na een gesprek met minister Van der Hoeven volgde een gezamenlijke verklaring. Verschil van inzicht werd ontkend. ,,Een domme uitlating'', schreef de secretaris-generaal vervolgens in zijn weblog. ,,Door een fout van mijzelf raakte Maria van der Hoeven in een lastige discussie met de Tweede Kamer.''

Sluwheid van de interviewers en selectieve weergave van zijn uitspraken, hij is ,,er ingetuind'', vindt Van der Steenhoven. Al met al noemt hij het interview ,,lichtelijk traumatisch''. Dat is de afdeling voorlichting van OCW met hem eens, want voor dit artikel mocht alleen met Van der Steenhoven worden gesproken als hij niet werd geciteerd.

Behalve het interview had Van der Steenhoven nog meer redenen om te spreken van een zware week. Tijdens het debat over de graaionderzoeken deelde de PvdA een knipsel rond uit Vrij Nederland van januari 1990, waarin melding wordt gemaakt van onheldere toelagen voor topambtenaren van WVC. De hoogste toelage was voor Van der Steenhoven. Ook werden Kamervragen gesteld over de benoeming tot projectleider `good governance' van een topambtenaar die twee jaar geleden wegens de hbo-fraude op non-actief werd gesteld.

Van der Steenhoven is soms te eerlijk, zegt de dit jaar vertrokken directeur-generaal Cultuur Jan Riezenkamp. Hij is al twintig jaar met hem bevriend, nog uit de tijd dat ze allebei op het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk werkten. Ze wonen bij elkaar om de hoek in het chique deel van de Rotterdamse wijk Kralingen. ,,Hij maakt een heel vriendelijke, bijna naïeve indruk. Maar als hij gaat praten, denk ik wel eens: zeg dat nou niet. Je hoeft niet te liegen, maar je kunt wel zuinig met de waarheid zijn. Je kunt iemand niet verwijten dat hij te eerlijk is. Maar soms maakt hij het zichzelf moeilijker dan nodig is door eerlijk te zijn.''

De openbaarheid opzoeken, discussies aanzwengelen, Van der Steenhoven is er goed in, zegt Hans de Boer. ,,Hij is niet wars van het opzoeken van problemen, maar ik heb hem deze baan niet aangeraden. Onderwijs is het ministerie van bureaucratie en circulaires. `Ik gun je een beter leven', zei ik tegen hem.''

Het dienen van de samenleving, ofwel een baan in de publieke sector, lag voor de hand voor Van der Steenhoven. Het past bij zijn diepe religieuze overtuiging, die hij van huis uit heeft meegekregen. Uit zijn nieuwjaarstoespraak voor het personeel, begin dit jaar: ,,Wij zijn allemaal geroepen om de medemens te dienen.''

In het grote gereformeerde gezin bestond weinig waardering voor zakendoen. Vader werkte bij het Produktschap voor Groente en Fruit, hij was trots dat hij daar zijn 45-jarig jubileum kon vieren. De wortels van zijn ouders liggen in Dordrecht, Koos groeide op in de Haagse Archipelbuurt. Hij was nummer zeven van negen kinderen, vier jongens en vijf meisjes.

Hij wilde dominee worden, zegt zijn jongste zus Annemiek, psychiater te Amsterdam. Hij hield van taal, schreef als jongetje van tien al preken. ,,Met zoveel kinderen was het altijd druk, er was weinig ruimte in huis. Koos was de enige die voor zichzelf een plek had gemaakt, in een kast onder de trap. Daar zat hij te schrijven. Hij is heel georganiseerd.''

Op school veranderden de preken in teksten voor musicals en conferences even overwoog Van der Steenhoven cabaretier te worden. De belangstelling voor politiek was sterker. Jan van der Steenhoven, advocaat te Amsterdam, leerde zijn neef kennen op de Vrije Universiteit. Koos was in 1969 begonnen met politicologie, Jan vier jaar later met rechten. Samen waren ze lid van de oratorische vereniging Forvm, een dispuut van het VU Corps.

Elke zaterdagavond stonden ze achter de bar van het verenigingscafé, waar Koos de bijnaam Sunny Boy verwierf. Jan: ,,Hij was altijd opgewekt, altijd in voor dingen, hij was zeer geliefd bij iedereen.'' In 1972 was Van der Steenhoven praeses van het VU Corps, waarbij hij enkele elitaire clubjes en formele bestuurskleding afschafte. Twee jaar eerder werd dezelfde functie bekleed door Piet Hein Donner, een paar jaar later werd Jan Peter Balkenende lid van de vereniging.

Even vanzelfsprekend als de keuze voor de van oudsher gereformeerde universiteit was de keuze voor een functie binnen de jongerenafdeling van de ARP, en de latere betrokkenheid bij het CDA. In het begin van zijn loopbaan was politiek een serieuze optie voor Van der Steenhoven. Bij de Europese Verkiezingen van 1984 stond hij op de elfde plaats, het CDA haalde tien zetels. Ook werd hij medewerker van de CDA-fractie in de Tweede Kamer.

Volgens De Boer, destijds Kamerlid, profileerde Van der Steenhoven zich op de linkervleugel. ,,Dat zag je bij discussies over Zuid-Afrika, kruisraketten, of de ontwikkelingshulp.'' Voor het opbouwen van een carrière in de politiek, te beginnen op de achterste bankjes van de Tweede Kamer, miste hij het geduld. ,,Het CDA zette talentvolle jongeren destijds niet snel op verkiesbare plaatsen. Ik denk dat die weg hem te langzaam ging.''

In plaats van de politiek werd het de ambtenarij. Hans de Boer werd staatssecretaris van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk en nam Van der Steenhoven mee als politiek assistent. Later haalde Elco Brinkman hem naar het ministerie van WVC voor dezelfde functie.

De ambtenaar Van der Steenhoven onderscheidde zich door zijn plezier in het bedrijven van politiek. Brinkman: ,,Hij weet precies hoe de hazen daar lopen. Daarom weet hij vrij goed hoe bepaalde ambtelijke plannen politiek vallen.'' De Boer: ,,Door zijn politieke vooropleiding heeft hij het vermogen geërfd om de media op te zoeken als hij dat goed denkt te kunnen gebruiken. Als je met Kamerleden hebt gewerkt, dan weet je dat een plan meer kans van slagen heeft als je het goed uitdraagt. Alleen, politici houden daar niet zo van.''

Twee uitstapjes in de jaren negentig naar het transport en de zorg duurden niet lang. Als directeur Haveninnovatie van het Havenbedrijf Rotterdam hield Van der Steenhoven zich bezig met de planning van de Tweede Maasvlakte en raakte hij bevriend met de onlangs door de RDM-affaire opgestapte Willem Scholten. Kun je lachen met Koos?, vroeg Scholten aan Jan Riezenkamp, behalve oud-topambtenaar ook voormalig wethouder te Rotterdam. Na het bevestigende antwoord werd Van der Steenhoven aangenomen. Toch denkt hij dat Van der Steenhoven daar niet op zijn plaats was. ,,Die cultuur van rouwdouwers ligt hem niet.''

De ambtelijke omgeving past wel goed bij hem, zegt zijn zus Annemiek. Mooi aan zijn functie is het politieke spel, het steun zien te verwerven voor het beleid van `jouw' bewindspersoon, zegt Van der Steenhoven zelf.

Het geloof is in zijn huidige werk nog steeds een belangrijke drijfveer, zegt hij ook. Hij ontleent er een bescheiden houding aan jegens ondergeschikten, dat hij niet meer waard is dan een ander. Ook hard werken en een kwetsbare opstelling liggen in de lijn van het gereformeerde denken.

Neef Jan: ,,Hij is niet heel kerkelijk ingesteld, zijn geloof uit zich op een andere manier, in rechtvaardigheid en redelijkheid. Hij is buitengewoon recht door zee.'' Zus Annemiek: ,,Koos is geen harde jongen, attent voor iedereen, een bemiddelaar. Hij was de oogappel van moeder.'' Dominee is Van der Steenhoven niet geworden, maar hij heeft er wel een gehuwd. Zijn vrouw Thalien is ziekenhuispredikant in het Erasmus MC. Met haar heeft hij twee zoontjes van zeven en vijf jaar.

Eerlijk, aardig, redelijk, rechtvaardig. Mooie eigenschappen, maar de secretaris-generaal staat voor een taak die wellicht ook minder fraaie capaciteiten vergt.

Een jaar geleden werd Van der Steenhoven gevraagd orde op zaken te stellen bij OCW. De sfeer op het departement was om te snijden. Politieke en persoonlijke tegenstellingen tussen achtereenvolgende bewindslieden brachten ambtenaren in verschillende kampen. Affaires sudderen langer door dan op andere departementen, topambtenaren volgden elkaar snel op, de bestuurscultuur was beneden peil.

Van der Steenhoven keek honderd dagen om zich heen. Daarna, op 10 december 2003, kwam hij naar buiten met zijn diagnose: het ministerie is chronisch ziek. In een interne toespraak en een interview met de Volkskrant legde hij uit waar het aan schortte. Het ontbreekt ambtenaren aan sturing, zei hij. Er heerst een onderlinge sfeer van `ja zeggen en nee doen'. Directies werken langs elkaar heen. In de speech zei hij: ,,In zo'n cultuur kun je het nooit echt goed doen. Als het schort aan samenwerking, aan leiderschap en aan zicht op de buitenwereld, dan zakken de mooiste initiatieven weg in een grijze brij van onmacht.''

Van der Steenhoven lanceerde een tegenactie: Apollo. Binnen vier jaar moet OCW het best functionerende departement worden. Daarom moet de top hiërarchischer werken en meer directe verantwoordelijkheid dragen, het leger aan externe medewerkers inkrimpen en, boven alles, moet de mentaliteit van de 1.400 ambtenaren drastisch veranderen.

Net als bij zijn optreden in Met het oog op morgen leek Van der Steenhoven ook hier voor de muziek uit te lopen. Met name het interview met de Volkskrant viel slecht. ,,Ik heb heel veel reacties gekregen'', zei hij een maand later op zijn nieuwjaarstoespraak. ,,Veel heftig van toon.'' Toch, herhaalde hij, zijn aanpassingen hard nodig.

Zijn gevecht verloopt moeizaam. Sinds het begin van het project volgen nieuwe affaires elkaar op. Staatssecretaris Nijs stapte op na ruzie met haar minister. Ambtenaren tipten de Tweede Kamer over een graaicultuur aan de top. Is Van der Steenhoven wel in staat om de door hem aangekondigde aanpassingen door te voeren?

Tot nu toe, zegt Riezenkamp, heeft Van der Steenhoven het continu druk gehad met brandjes blussen. ,,Hij heeft waanzinnig veel tijd gestoken in bemiddeling tussen Maria van der Hoeven en Annette Nijs, en in het apaiseren van talloze mensen die woedend waren op Nijs. Gert Schutte, onderzoeker van de hbo-fraude, wilde zijn opdracht om die reden een paar keer teruggeven.'' Het is dan ook niet vreemd dat na een jaar nog geen verbetering is opgetreden, vindt Riezenkamp.

,,Koos is niet iemand van de botte bijl, hij gaat niet stoer doen, maar hij kan vervelend zijn voor mensen die wanprestaties leveren'', zegt Roel Bekker, secretaris-generaal op het ministerie van VWS. Bovendien is hij een harde werker. ,,Toen ik voor het eerst bij hem kwam, op de vijfde verdieping in de Hoftoren, zei ik: `God Koos, wat zit je in een beroerde kamer. Zo klein, uitzicht op dat lelijke dak van het Centraal Station'. Hij: `Ik kom tenminste niet in de verleiding om niet te werken'.''

Ook de ondernemingsraad van OCW heeft vertrouwen in operatie Apollo. Gerard Ravestein, voorzitter van de Groepsondernemingsraad: ,,Van der Steenhoven houdt niets achter de hand, dat is bij zijn voorgangers wel eens anders geweest.'' Sinds zijn aantreden staan de notulen van de Bestuursraad, het hoogste overlegorgaan van OCW, wekelijks op intranet. De stemming onder het personeel taxeert Ravestein ,,ergens tussen fatalisme en optimisme in''. ,,Het is nog te vroeg voor een collectief gevoel dat we er nu tegenaan gaan en dat alles beter wordt.''

Koos van der Steenhoven en zijn wantrouwige departement moeten elkaar nog leren begrijpen. Met Kerst vorig jaar gaf de secretaris-generaal iedere ambtenaar een cd met muziek van Bach. Zijn mailbox liep vol met reacties, waaruit hij verbaasd citeerde tijdens zijn interne nieuwjaarstoespraak:

,,Na de ellende in de Volkskrant ook nog van die jammermuziek!''

,,Kunt u in het vervolg die afgrijselijke Weihnachtsmusik bij u houden? Een minder religieus getint cadeau was passender geweest!''

,,Hoe haalt u het in uw hoofd dat u die verschrikkelijke muziek van Bach aan ons cadeau doet?''

    • Guus Valk
    • Mark Duursma