`De BVD-leiding had een zwakke politieke antenne'

De BVD is te lang doorgegaan met het jagen op CPN'ers. Dat vindt ook Frits Hoekstra, oud-medewerker van de BVD. Deze week verschijnt zijn boek over de dienst.

Of Frits Hoekstra zich realiseerde dat hij zich ,,schuldig maakt aan een misdrijf'' als geheim te houden gegevens ,,door jouw toedoen of schuld toch bekend zouden worden''. Die waarschuwing kreeg de voormalige medewerker van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) op 18 februari 2000 in een brief uit Leidschendam die was begonnen met de aanhef `Beste Frits' en ondertekend door Onno Koerten, plaatsvervangend hoofd van de dienst.

De BVD-top stuurde de voormalige geheim agent deze `dreigbrief', zoals Hoekstra hem noemt, nadat deze de BVD had gevraagd om medewerking te verlenen aan het boek dat hij aan het schrijven was. In het boek staat onder andere dat de BVD van 1970 tot 1980 een maoïstische partij in Nederland runde (Marxistisch-Leninistische Partij Nederland) om inzicht te krijgen in de aanhang van de maoïstische beweging in Nederland, zoals deze krant zaterdag onthulde.

In mei van dit jaar ontving Hoekstra een telefoontje van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) – opvolger van de BVD – waarin het hoofd van de beveiliging hem vroeg de dienst vooraf inzage in zijn boek te geven, zodat er achteraf ,,geen vervelende situaties'' zouden ontstaan. Hoekstra (58), die tussen 1971 en 1987 werkte als operationeel medewerker, analist en later hoofd van enkele operationele afdelingen van de BVD, antwoordde dat hij een eventuele rechtszaak met vertrouwen tegemoet zag.

,,Ik onthul met het boek dat deze week verschijnt geen staatsgeheimen'', zegt Hoekstra op zijn woonboerderij op het Friese platteland. ,,Ik schrijf geschiedenis. Ik ben zeer zorgvuldig met bronnen omgegaan, niemand is traceerbaar.'' Inzage in het boek krijgt de BVD: aanstaande donderdag, als In dienst van de BVD in de boekhandel ligt.

Hoekstra is de eerste ex-medewerker van de inlichtingendienst die een boek over de dienst schreef. Wat de reden is voor deze ongebruikelijke stap om de geheimhoudingscode te doorbreken?

,,Ik heb me steeds geërgerd aan het feit dat wij in de jaren '70 en '80 als een stel stukkels van buitengewoon reactionaire snit werden neergezet, die met een McCarthy-achtige verbetenheid jacht maakte op communisten en alles wat rood en links was.'' Dat beeld wil hij nuanceren. ,,Ik wil laten zien dat er professioneel en gewetensvol werd gewerkt, en dat dat werk ook maatschappelijke relevantie had.''

Geheimhouding is voor Hoekstra geen onafwendbaar noodlot. ,,Mij dunkt dat juist nu de AIVD, natuurlijk gegeven de beperkingen die er zijn, zich tot het uiterste zou moeten inspannen maximale bekendheid aan successen te geven'', schrijft hij in zijn boek. Want de BVD heeft de nodige aanslagen, gijzelingen (Juliana in 1975) weten te voorkomen.Hoekstra wil vooroordelen uit de weg ruimten. ,,De BVD was geen dienst die zomaar telefoons afluisterde, brieven opende of inbraken pleegde bij communisten. Wij deden dat niet. Als wij iemand afluisterden hadden we een machtiging van de minister. Ik heb mij altijd gestoord aan het beeld dat mensen bij een klik in de telefoon dachten dat zij door de BVD werden afgeluisterd.'' De BVD zelf reageerde nooit op misvattingen die volgens Hoekstra daarom jarenlang konden voorbestaan.

Puttend uit zijn herinneringen en aantekeningen schrijft Hoekstra, inderdaad zonder al te veel in detail te treden, over de operaties waarmee de BVD in de jaren zeventig en tachtig streed tegen de Molukse terreurdreiging, maar ook tegen de Rode Jeugd, het Japanse Rode Leger, de IRA, de Rote Armee Fraktion en, vooral, het communisme. De BVD drong diep binnen in de waaier van partijen die samen links-Nederland vormden. Dat gebeurde via talloze `gesprekspartners' – een BVD-eufemisme voor informanten. Alleen al in de CPN waren volgens Hoekstra een kleine tweehonderd BVD-informanten actief. Maar ook in de studentenwereld en in de vakbonden had de BVD haar ogen en oren. Eén informant uit de studentenwereld werd later zelfs minister ,,nadat hij er met succes op had gestaan dat alle sporen van zijn verleden als BVD-informant grondig uit de archieven werden gewist'', schrijft Hoekstra. Nee, geen namen.

Hoewel u in uw boek soms uiterst kritisch bent over de dienst, springt u ook voor ze in de bres, bijvoorbeeld in de zaak rond Mabel Wisse Smit.

,,Tijdens die affaire riep heel Nederland, inclusief de Kamer, dat het zulke klunzen waren bij de AIVD, omdat ze helemaal niks wisten van de affaire met Klaas Bruinsma. Volgens de wet mócht de AIVD helemaal niet op de hoogte zijn van zulke intieme details over het liefdesleven van een voormalige studente. De Kamer heeft die bevoegdheden zélf vastgesteld. Ik zou niet graag leven in een land waarvan de veiligheidsdienst van dat soort zaken kennis draagt. Willen we een Stasi in Nederland? De Kamer zou te klein zijn als zo'n schending van de privacy aan het licht zou komen. Ik vond het buitengewoon zwak van minister Remkes dat hij aan dat punt voorbij is gegaan.''

Moeten veiligheidsdiensten meer openheid geven over hun manier van werken?

,,Ja, maar niet als het gaat om dreigingen. De openheid van nu is vooral schrik aanjagen. Kijk naar de terreuralarmen van afgelopen zomer. Sinds de aanval op het World Trade Center in New York, die iedereen live kon zien, is er een wereldwijde angstpsychose ontstaan. Die wordt eerder gevoed en aangejaagd door de autoriteiten. Vroeger werd die angst juist gedempt. De dienst hield zich twintig, dertig jaar geleden muisstil over dreigingen en probeerde voldoende maatregelen te nemen tegen aanslagen.

Ik heb mij zeer geërgerd aan het melden van die dreiging rond de Vierdaagse in Nijmegen. Dankzij die openheid hebben een aantal mensen de Vierdaagse met samengeknepen billen gelopen, omdat dat als target voor terreur was aangemerkt. Hou je daar nou stil over, en zorg ervoor dat je voldoende maatregelen neemt zodat er niks kan gebeuren. Vroeger werd het publiek ook niet gealarmeerd. Ik hoorde minister Remkes laatst praten over het terreuralarm, geel met een oranje randje. Je jaagt de mensen schrik aan – en dat is precies de bedoeling van terroristen.''

Het lijkt er in uw boek op dat u minder in de strijd tegen het communisme geloofde dan uw collega's

,,De BVD-leiding had een zwakke politieke antenne. We zijn veel te lang doorgegaan met het registreren van CPN-leden. Vanaf 1969 kon je al vragen stellen bij nut en noodzaak van het vullen van kaartenbakken met iedereen die op De Waarheid was geabonneerd. Maar dat ging door tot 1981, totdat minister Ed van Thijn er een eind aan maakte. Toen ik in 1972 in Amsterdam werd geplaatst waren daar BVD-collega's die agenten runden die De Waarheid aan de man probeerden te brengen. Elke abonnee kwam vervolgens in de kaartenbak. Ik deed daar niet aan mee, ik vond dat een vorm van uitlokking. Dat kon je trouwens gewoon zeggen. Binnen de BVD was ruimte voor kritiek.''

Ondanks uw kritiek prijst u uiteindelijk de professionaliteit van de dienst.

,,Na de val van de Muur in 1989 bleek dat de inlichtingendiensten in Tsjechoslowakije en Roemenië het tijdens de Koude Oorlog heel moeilijk vonden in Nederland een operatie op te zetten, omdat de BVD altijd zo snel en zo hinderlijk aanwezig was. Dat was ook zo. Wij zochten direct nieuwe immigranten uit het Oostblok op en vertelden hen wat ze te duchten hadden van de inlichtingendienst van hun eigen land. Ze konden ons altijd bellen voor een vertrouwelijk gesprek. Dat heeft veel vruchten afgeworpen.''

Of de AIVD stappen tegen Hoekstra zal ondernemen, is nog niet te zeggen, liet een woordvoerder van de dienst vanmorgen desgevraagd weten. Het ziet er volgens hem naar uit dat Hoekstra de stelregel dat ,,bronnen en werkwijze van de inlichtingendienst beschermd moeten worden heeft gerespecteerd''. Het feit dat de BVD tien jaar lang een maoïstische partij heeft gerund, bevestigde hij. ,,Dat was redelijk spectaculair.''

    • Rob Schoof
    • Michèle de Waard