De belangen van een `onbezoldigd kaasmeisje'

Europarlementariërs willen morgen Neelie Kroes horen over een aantal affaires die mogelijk een beletsel vormen voor haar functioneren als Europees commissaris. Drie zaken nader bekeken.

De affaires rond de beoogd eurocommissaris Mededinging die tot nu toe naar buiten zijn gebracht, hebben nooit geleid tot een strafrechtelijke veroordeling van Neelie Kroes. Ook overstijgt een aantal kwesties niet het geruchtencircuit. Toch zijn er drie gedocumenteerde affaires die relevant kunnen zijn in de beoordeling van haar kwaliteit als commissaris.

Zo zijn er de zaken die ze deed met Jan-Dirk Paarlberg. Deze Maarssense vastgoedman zat in juni enkele dagen in hechtenis in het onderzoek naar de moord op vastgoedmagnaat Endstra. Paarlberg en Endstra deden zaken. Uit onderzoek van deze krant blijkt dat Kroes in 2001 voor bijna 6,2 miljoen euro twee kantoorcomplexen in Woerden en Gorinchem kocht van Ormeco Vastgoed, een bedrijf dat gecontroleerd wordt door Paarlberg. Kroes hield ook enkele jaren kantoor in een Maarssens pand van Paarlberg. In haar `verklaring van belangen', donderdag ingediend door Kroes bij de Europese Commissie, meldt ze het eigendom van haar woning in Wassenaar en van twee kantoorpanden, zonder details te geven.

Dan is er de `TCR-affaire': de subsidieverlening in de jaren tachtig door Kroes als minister van Verkeer en Waterstaat aan afvalverwerkingsbedrijf TCR, terwijl zij uit justitiële informatie wist dat de eigenaren van het bedrijf als crimineel bekendstonden. `Schoon schip maken' concludeerde de parlementaire commissie Biesheuvel in 1997 over de rol van Kroes bij de keuze voor TCR: ,,De leden van de delegatie achten het verwijtbaar dat de toenmalig minister van Verkeer en Waterstaat, ondanks dat zij op de hoogte was van de slechte reputatie van TCR, toch voor dit bedrijf gekozen heeft''. Voorts vond de commissie dat ook bij het verstrekken van de subsidie aan TCR door de toenmalig minister Kroes was ,,nagelaten stringente voorwaarden'' te stellen. ,,Deze leden [van de commissie, red] betreuren dit en zij hebben daarvoor geen bevredigende verklaring kunnen vinden. Zij zijn van mening dat hier sprake is van bestuurlijke nalatigheid.'' De harde conclusies hadden politiek geen gevolgen. Kroes was geen minister meer. [Europarlementariër Paul van Buitenen noemde Kroes vanmorgen in verband met deze zaak ,,een leugenaar''. Volgens zijn informatie kende Kroes de eigenaren van TCR, hoewel zij dat tegenover de commissie-Biesheuvel heeft ontkend.]

Was in de TCR-affaire sprake van bestuurlijk falen, in een tweede affaire, rond de verkoop van Nederlandse fregatten, vermengde Kroes persoonlijke met publieke belangen. Kroes had als voorzitter van een Nederlands consortium een vriend, de Rotterdamse zakenman Joop van Caldenborgh, willen laten meeprofiteren van een fregattenorder van ruim 1,2 miljard euro. Wegens deze belangenvermenging zette de Nederlandse regering Kroes uit haar functie bij het consortium.

De fregattenaffaire werd in 1999 voor het eerst naar buiten gebracht in een uitzending van het televisieprogramma NOVA. De bewijzen voor de belangenverstrengeling staan in memoranda, faxen en brieven die deze krant heeft.

Wat waren de feiten? Sjeik Mohammed, opperbevelhebber van de strijdkrachten van de Verenigde Arabische Emiraten, wilde zes fregatten kopen. De bedrijven Hollandse Signaal, Ballast Nedam en Koninklijke Schelde hadden zich verenigd in het Netherlands Marine Consortium. Ook het Rotterdams Havenbedrijf, Economische Zaken en de Koninklijke Marine waren er bij betrokken.

De ingewikkelde transactie, waarbij de schepen betaald zouden worden met olie, was voorbereid door een Parijse tussenpersoon. Kroes, toen voorzitter van de universiteit Nijenrode, was aangezocht als voorzitter van het consortium. Bij het afronden van de transactie – de sjeik was op bezoek in Nederland – schoof Kroes onaangekondigd haar relatie Van Caldenborgh tijdens een etentje naar voren als nieuwe tussenpersoon. Dat was voor alle partijen, onder wie de delegatie uit de Emiraten, het ministerie van Economische Zaken en de Parijse tussenpersoon, een verrassing. Een en ander staat in een memorandum (ABU 157/94) dat toenmalig ambassadeur R. Mollinger in Abu Dhabi in 1994 stuurde aan het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Mollinger schreef: ,,Mijn bezwaar betreft de indruk omtrent de persoonlijke belangen van de voorzitter van het consortium die men in Abu Dhabi heeft gekregen en die de geloofwaardigheid en het vertrouwen in het consortium bedreigt''. Mollinger had begrepen dat Van Caldenborgh als nieuwe tussenpersoon ,,0,8% provisie heeft geëist, hetgeen alleen al t.a.v. de schepen neerkomt op tien miljoen gulden''.

Na het vertrek van de sjeik stuurde Kroes 20 september 1994 een brief naar diens vertegenwoordiger in Abu Dhabi (,,Bram and I really enjoyed having you with us'') waarin zij een brief van haar relatie insloot (,,Enclosed you will find the letter from Joop''). In die brief (,,Confidential'') prees Van Caldenborgh zijn bedrijf Caldic aan en deed hij uit de doeken hoe hij als nieuwe tussenpersoon een joint venture wilde oprichten, liefst in een land ,,met een aantrekkelijk fiscaal klimaat''. De deal met de olie in ruil voor de schepen kon het beste ,,buiten de OPEC-quota gehouden worden'' (,,to bypass the OPEC quota'').

Uit een tweede memorandum van Mollinger (ABU 163/94) blijkt dat noch het consortium noch de Nederlandse regering op de hoogte was van de brief van Kroes. Volgens informatie die de ambassadeur in Abu Dhabi had ingewonnen, was aldaar ,,verwarring'' ontstaan rond de deal door het naar voren schuiven van Van Caldenborgh door Kroes.

De memoranda van de ambassadeur leidden ertoe dat het kabinet Kok ingreep. Kroes werd van de deal af gehaald, maar dat verhinderde haar niet naar Abu Dhabi af te reizen. Dat blijkt onder meer uit een faxbericht van mr. J.H. Wiedeman, hoofd van het commissariaat militaire productie en crisisbeheersing van het ministerie van Economische Zaken.

Wiedeman faxte op 7 oktober 1994 naar de vertegenwoordiger van de sjeik: ,,Ik ga er van uit dat u van onze ambassadeur gehoord heeft over de beslissing om mevrouw Kroes te vragen om het voorzitterschap van het Netherlands Marine Consortium neer te leggen. De reden voor deze plotselinge beslissing, wat het gevolg is van haar gedrag tijdens en na het bezoek van uw Koninklijke Hoogheid, kan ik alleen maar met u delen tijdens mijn bezoek aan Abu Dhabi, wat zeer binnenkort plaatsvindt. Wees er in elk geval zeker van dat mevrouw Kroes' huidige bezoek aan Abu Dhabi een enorm ongenoegen heeft veroorzaakt bij de Nederlandse regering.''

De miljardenorder uit Abu Dhabi voor zes nieuwe fregatten, belangrijk voor de in financiële nood verkerende Rotterdamse werf De Schelde, ging niet door. De sjeik kocht slechts twee tweedehands fregatten.

Door deze krant om commentaar gevraagd over haar rol bij het consortium reageerde Kroes schriftelijk. Via haar woordvoerder liet ze weten: ,,Netherlands Marine Consortium vroeg Kroes voor representatieve rol. Zij was geen bestuurder, had geen formele rol en werd niet betaald. Zij trad op als onbezoldigd kaasmeisje.''

    • Joep Dohmen