Zuid-Afrika: elke parlementariër verdacht

Zuid-Afrikaanse parlementariërs worden beschuldigd van gesjoemel met hun declaraties. Niemand wil praten. Dat stilzwijgen schaadt het parlement nog het meest.

Craig Morkel is de Geert Wilders van de Zuid-Afrikaanse politiek. Hij is parlementariër voor de grootste oppositiepartij, de Democratische Alliantie. En hij is net als zijn Nederlandse ambtgenoot dol op de Audi TT en zijn prikkelende ronde vormen. Morkel heeft er thuis een op de parkeerplaats staan. En als hij elders in het land moet zijn, wil hij nog wel eens hetzelfde model huren op de luchthaven.

Of Morkel de afgelopen jaren willens en wetens zijn werkgever heeft laten opdraaien voor zijn hobby is een van de centrale vragen in het grootste gerechtelijk onderzoek naar het parlement van de afgelopen tien jaar. Travelgate heet dit schandaal. De zaak heeft vooralsnog meer wind opgeleverd dan feiten.

Vast staat dat de zes reisbureaus die voor de 400 Zuid-Afrikaanse parlementariërs hun reizen en huurauto's boeken, de afgelopen jaren 16 miljoen rand (2 miljoen euro) te veel in rekening hebben gebracht. Vast staat ook dat rechercheurs van de Schorpioenen, de Zuid-Afrikaanse FBI, de betrokkenheid van zeker 37 maar mogelijk 136 parlementsleden bij het schandaal onderzoekt. Een kwart dus van de gehele volksvertegenwoordiging. Wie die parlementariërs zijn, weet niemand met zekerheid te zeggen. Slechts een verdachte heeft bekend: Audi-liefhebber Craig Morkel.

,,Ik heb mijn reisagent gevraagd om de kosten van de auto met mijn airmiles te betalen'', beweert hij in zijn woning in Kaapstad, zetel van het parlement. ,,Ik heb helaas nooit gecontroleerd of ze dat inderdaad ook deed. Nu blijkt dat ze het parlement gewoon de rekening heeft gestuurd.'' Kosten: 4.000 euro. Het bedrag werd door Morkel terugbetaald nadat hij, onder druk van zijn partij, in het openbaar schuld bekende. ,,Ik heb niets te verbergen.''

Morkels schuldbekentenis maakte de lippen van zijn collega-parlementariërs losser dan Travelgate zelf. De fractieleider van regeringspartij ANC, Mbulelo Goniwe, ziet in de biecht van het oppositielid een racistisch complot. ,,Nogal makkelijk om collega Morkel naar voren te schuiven'', tierde hij tegen de partijleider van Morkels partij, de DA, populair onder blanke kiezers. ,,Hij is een kleurling in een grotendeels blanke partij. En dat komt overeen met uw uitgangspunt: alles wat Afrikaan is, is corrupt.''

De naam van de ANC-leider zelf dwaalt ook op de lijst van verdachte politici die onlangs uitlekte naar een lokale krant. Hij zou het parlement hebben laten betalen voor vliegtickets die hij nooit gebruikte. Goniwe wil niet op de beschuldigingen reageren, zoals geen van de andere verdachte collega's. Niemand wil praten en dus is iedereen verdacht.

,,We weten niet eens hoe serieus dit schandaal is'', zegt Jonathan Faull van het Instituut voor Democratie in Zuid-Afrika (IDASA), waakhond van het parlement. ,,En dat is misschien wel het grootste probleem. Het parlement is volledig de controle kwijt over zijn eigen imago. Terwijl publiek vertrouwen het enige bedrijfsmiddel is dat de volksvertegenwoordiging heeft.''

Zuid-Afrika heeft het talloze malen eerder gezien. Afrika's jongste democratie heeft een decennium van schandalen achter de rug. Tien jaar lang besmette de grootste partij ANC (70 procent van de zetels) het eigen blazoen door stilzwijgen of onbegrijpelijke uitspraken.

Er is de controverse rondom hiv en aids. De ANC-minister van Volksgezondheid blijft mysterieuze uitspraken doen over aids als `armoedeziekte' waartegen medicijnen niet helpen. Knoflook is effectiever, zegt ze op elke persconferentie.

Er is het wapenschandaal. Bij de grootste wapenaanschaf uit Zuid-Afrika's geschiedenis, zouden talloze ANC-politici bonussen hebben opgestreken, zeggen de geruchten. Eén is veroordeeld, de rest blijft voor altijd verdacht.

Er is de crisis in buurland Zimbabwe. Waarom president Mbeki zijn ambtsgenoot Mugabe niet boven de heupen aanpakt blijft giswerk in binnen- en buitenland. ,,Stille diplomatie'' is alles wat Zimbabwe volgens Mbeki's ANC van mensenrechtenschendingen kan verlossen.

,,Het ANC is er niet in geslaagd om zichzelf van een ondergrondse en militante bevrijdingsbeweging te hervormen tot een transparante politieke partij'', zegt onderzoeker Faull. ,,Geheimzinnigheid is nog altijd de overlevingstactiek waar de partij op vertrouwt.'' Van `spin', zoals Britse politici de massage van de waarheid noemen, heeft het Zuid-Afrikaans parlement nog niet gehoord.

Op het hoogtepunt van Travelgate riep parlementsvoorzitter Baleka Mbete een persconferentie bijeen om haar zorgen te uiten over de gevolgen voor de reputatie van haar collega's. Ze zwaaide met een rapport van PricewaterhouseCoopers. Daarin zou de waarheid achter het schandaal in detail zijn uitgewerkt. Het rapport is echter nog steeds `geheim', ,,omdat niemand ermee is gediend''. Sindsdien is ook de parlementsvoorzitter zelf als verdachte aangewezen in krantenkoppen en vroeg This Day zelfs om het aftreden van Mbete.

Volgens haar voorganger Frene Ginwala heeft de dramatische publiciteit over Travelgate het parlement onterecht in de verdachtenbank geplaatst. ,,Twintig maanden geleden luidde het parlement zelf de noodklok over ondeugdelijke rekeningen. Het parlement is zelf een onderzoek gestart naar de frauderende reisbureaus. Maar dat is de media kennelijk ontschoten.''

Terwijl het openbaar ministerie is begonnen met het verhoor van de verdachte reisagenten, verschijnen nog elke dag nieuwe namen in de kranten van politici die mogelijk hebben meegeholpen bij de fraude. De minister van Veiligheid. De minister van Binnenlandse Zaken. De minister van Onderwijs. Het antwoord van de politiek: Luzuko Jacobs, de nieuwe public affairs manager van het parlement. Hij houdt kantoor twee verdiepingen boven een van de verdachte reisbureaus, tegenover het parlement. Hij weigert zichzelf een `spindoctor' te noemen, ook al praat hij wel zo. ,,Ik ben dienaar van de democratie, openheid is mijn filosofie.'' En wat gaat hij aan Travelgate doen? ,,Ik zit hier om nieuwe energie te scheppen tussen parlement en de samenleving. Om duidelijk te maken dat we hier ook andere dingen doen dan sjoemelen met vliegtickets. Dit parlement verdient Travelgate niet.''

    • Bram Vermeulen