Vissen in de Elandsgracht

Het zou mooi zijn: een boottocht door de Nieuwezijds Voorburgwal, even aan land gaan bij het Spui voor een krant bij het Athenaeum Nieuwscentrum en een kop koffie bij Hoppe. Weer aan boord, linksaf naar het Rokin en dan opnieuw links richting Dam, want daar kun je ook weer varen. Achter het Gebouw Industria gaan we definitief aan land om lol te trappen in de Nes. Als het aan de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad en de Werkgroep Open de Grachten ligt, komt het ervan. Het zal niet een-twee-drie gaan, en we zullen misschien niet helemaal het bovenbeschreven traject kunnen varen, maar je moet ergens beginnen. Er is een Comité van Aanbeveling en er komt een inspraakavond. Veertig jaar geleden riep de vooraanstaande provo Robert Jasper Grootveld: ,,De zeehond terug in de gracht!'' Toen moesten de mensen lachen. Nu lijkt de dag van de zeehond opeens veel dichterbij.

In het Comité van Aanbeveling zitten veel mensen die ik ken, en een paar die ik als oude vrienden beschouw. En verder de prominente Jordaanbewoner Ome Koen die, volgens een officiële e-mail van het Comité, `graag wil vissen'. Ik respecteer allen. Ik geloof in hun hoogstaande bedoelingen. Amsterdam is niet voor niets door de regering tot beschermd monument verklaard. Vandaar dat ik aarzel het te zeggen, maar vooruit. Ik vind dit graafplan flauwekul. Waarom?

We nemen een voorbeeld: de Elandsgracht, vroeger een van de waterverbindingen tussen de Lijnbaansgracht en de Prinsengracht. Ik ken dat traject goed, ik heb het vier jaar iedere dag gelopen op weg naar mijn werk.

Toen was de Elandsgracht aan de linker- en rechterkant een nondescripte rommel van huizen, gebouwtjes, winkeltjes, een groenteboer, een schoenenwinkel, een bioscoop en een paar kroegen, met in het midden een parkeerterrein en aan het einde een haringkar. De Gouden Eeuw was al ruimschoots verbouwd tot het onherkenbare.

Wat gaat daar straks gebeuren? De Elandsgracht wordt afgesloten voor het verkeer. Daar komen de graafmachines. Na een paar jaar is, tegen tweemaal de begrote kosten, de gracht in zijn eer hersteld. Met `de Nacht van de Gracht' wordt de gebeurtenis daverend gevierd. Oudheidkundigen uit de hele wereld zijn uitgenodigd, er is een dance party gearrangeerd, in het nieuwe water vaart een flottielje van door jonge kunstenaars origineel opgetuigde rondvaartboten. De grondprijzen links en rechts van de oude/nieuwe gracht zijn intussen verdubbeld; de parkeergelegenheid is verdwenen. Wie wil zich daar vestigen? De hoger opgeleiden van de kenniseconomie? Rijke oude mensen die er van hun levensavond willen genieten? Die wonen allang ergens anders. De topografische ontwikkeling van de oude binnenstad kennend, denk ik dat het snel zal worden veroverd door de cafés en snackbars. Misschien komt er een amusementshal, op de hoek van de Prinsengracht een `trendy' restaurant waar directeuren van grote bouwbedrijven hun afspraken maken om de Staat der Nederlanden zoveel mogelijk te plunderen, en aan de overkant een exclusief bordeeltje.

De Werkgroep Open de Grachten `voert actie voor het weer opengraven van ooit dichtgegooide grachten' om daarmee `de waterstructuur van onze unieke binnenstad zoveel mogelijk te herstellen', zegt deze e-mail. Een reuzenidee, zou ik zeggen. Maar wacht nog even, tot de binnenstad is bekomen van de schrik van de Noord-Zuidlijn. Neem de tram, 16 of 24, van de Albert Cuyp naar het CS, bewonder de graafmachines. Bestudeer de verkrotting van de Vijzelstraat. Probeer op het Rokin van de Fortisbank naar Madame Tussaud te komen. Loop dan rustig over het Damrak naar het CS. Dit deel van wat een jaar of twintig de Rode Loper moest worden is veroverd door de exploitatie van het goedkoopste toerisme. Neem voor alle zekerheid ook een kijkje op het Rembrandtplein en het Thorbeckeplein en praat even met een jonge Britse bezoeker, als die nog aanspreekbaar is.

Op haar manier lijdt de Amsterdamse binnenstad onder de dilemma's waarmee alle steden die ook `attractie' zijn te maken hebben. In Parijs, Rome, Venetië, Manhattan, overal min of meer hetzelfde liedje. De oorspronkelijke bewoners en het stadsbestuur proberen de vitaliteit van het historisch geheel te bewaren. Dan komt het grote leger van de toeristen met de exploitanten van deze mensensoort. Die vestigen in de loop der jaren een nieuwe economie. De oorspronkelijke bewoners verdwijnen en nemen hun eigen economie mee. Zo wordt de binnenstad onder niet aflatende bescherming van de conservators onweerstaanbaar verder hervormd tot een attractie. De heropening van gedempte grachten draagt niet bij tot het herstel van het monument, maar bevordert de attractie.

Amsterdam heeft de laatste driekwart eeuw een talent ontwikkeld voor het neerzetten van grote gebouwen op de verkeerde plaats. Ook daardoor zijn in de binnenstad zware verwoestingen aangericht. Maar met uitzondering van het Maupoleum aan de Jodenbreestraat hebben we die, bij nader inzien niet afgebroken. Het lot van het Maupoleum bewijst dat dit wel kan. Als er iets in aanmerking komt om in de oude gedaante te worden hersteld, dan is dat het Frederiksplein. Laat de gedempte grachten dicht, breek De Nederlandsche Bank af en herbouw de galerij van het Paleis voor Volksvlijt. Daarna kun je nog altijd bekijken wat je met de Elandsgracht gaat doen.

    • S. Montag