Leuk geprobeerd, Paul

De Nederlandse klokkenluider Paul van Buitenen was een kleine winnaar bij de Europese verkiezingen in juni. Uit het niets won hij twee zetels. Volgende week voelt hij beoogd eurocommissaris Kroes aan de tand. `Als ik dit laat liggen, waar- om zouden mensen dan nog naar de stembus gaan?'

`Ik moet even nadenken', zegt Paul van Buitenen en hij zakt neer in een van de zithoeken van het Europees Parlement. Er rust een zware verantwoordelijkheid op hem, zegt hij ernstig.

Van allerlei kanten, ondernemers, ex-rechercheurs, ambtenaren, kreeg de kersverse europarlementariër de afgelopen weken informatie toegespeeld over Neelie Kroes. De voormalige minister van Verkeer en Waterstaat is voorgedragen als Europees Commissaris voor Mededinging. Er kwam volgens Van Buitenen een ,,verontrustend'' beeld naar boven van haar verwevenheid met het bedrijfsleven. Hij besloot de Nederlandse regering in te lichten en stuurde begin deze maand brieven naar de Nederlandse ambassade in Brussel, het ministerie van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en de inlichtingendienst AIVD. ,,Dit is de rotzooi die mij wordt toegestuurd. Ik weet nog niet wat ik ermee doe, maar het ziet er niet leuk uit. Hoe zit dat?''

Politiek Den Haag en Brussel vielen over hem heen. Kroes ging aan de slag om iedere schijn van belangenverstrengeling weg te nemen. José Manuel Barroso, de toekomstige Commissievoorzitter, gaf te kennen dat hij ingenomen was met Kroes juist omdat ze over een uitgebreid netwerk van zakenrelaties beschikte. Minister Gerrit Zalm schreef als plaatsvervanger van de zieke premier een brief aan Van Buitenen dat het kabinet ,,het volste vertrouwen'' heeft in de kandidaat. Zelfs van zijn Nederlandse collega-parlementariërs kreeg Van Buitenen de wind van voren. ,,Wij hebben behoefte aan feiten, niet aan verdachtmakingen'', mailde Max van den Berg hem, europarlementariër voor de PvdA. ,,Je reinste karaktermoord'', liet de liberaal Jules Maaten hem weten, partijgenoot van Kroes. Ook Sophie in 't Veld van D66 reageerde. Aanwijzingen van ontoelaatbaar handelen van Kroes ziet ze niet. Natuurlijk, er zijn ook sympathisanten, zegt hij. Ervaren politici. Ze geven hem een schouderklopje en zeggen: leuk geprobeerd Paul. Maar de boodschap is desondanks: je hebt de zaak nog niet rond.

Onbegrijpelijk, vindt Van Buitenen. Hij ziet dat anders. Een justitieel rijp dossier heeft hij niet. Wel denkt hij aanwijzingen te hebben van mogelijk laakbaar handelen. ,,Je kunt toch vragen stellen over de handel en wandel van een toekomstig eurocommissaris?'' Dat móeten de afgevaardigden zelfs doen, als vanaf maandag in Brussel de hoorzittingen beginnen waarin zij de voorgestelde Commissarissen twee weken lang aan de tand voelen. ,,Als ik dit laat liggen, met mijn mandaat om mogelijke onregelmatigheden boven tafel te halen, wat is dan nog de zin om naar de stembus te gaan?''

Vuile was

Paul van Buitenen (47) was een kleine winnaar van de Europese verkiezingen in juni – zijn begin dit jaar opgerichte partij Europa Transparant haalde twee zetels. Liefst 347.744 mensen stemden op hem, vanuit het niets. Van Buitenen vestigde eind jaren negentig zijn reputatie als klokkenluider met een uitvoerig zwartboek over financiële misstanden bij de Europese Commissie, dat in 1999 leidde tot het aftreden van het voltallige dagelijkse bestuur van de Europese Unie. Als assistent-accountant bij de Financiële Controledienst van de Europese Commissie was hij op fraude, vriendjespolitiek en onregelmatigheden gestuit. Ambtenaren bevoordeelden zichzelf via verborgen firma's, een Commissaris bezorgde vriendjes opdrachten, bij het statistisch bureau Eurostat vond ronduit bedrog plaats. Sommige eurocommissarisen waren al jaren van de wantoestanden op de hoogte, maar ze grepen niet in.

Toen Van Buitenen, na vergeefse pogingen om intern gehoor te vinden, de vuile was buitenhing, werd zijn salaris gehalveerd, hij werd een aantal maanden op non-actief gesteld en vervolgens overgeplaatst. Maar van Hare Majesteit in Den Haag kreeg Van Buitenen een lintje. De Denen gaven hem een prijs wegens betoonde burgerschapsmoed. En het Nederlandse volk beloonde hem met twee zetels in het Europees Parlement.

De tweede zetel is bezet door publiciste Els de Groen. Zij schreef acht boeken over Oost-Europa en doet onderzoek naar corruptie. Na oriënterende gesprekken met klein links tot uiterst rechts is Europa Transparant aangeschoven bij de Groene Fractie in het europarlement. Met anti-Europeanen als Le Pen uit Frankrijk of met De Winter wil Van Buitenen niet werken. ,,Wij zijn niet sceptisch, we willen een beter Europa.'' Hij heeft de indruk bij de Groenen het meest onafhankelijk te kunnen zijn. ,,Ik ga me niet in het politieke circus storten.'' Van Buitenen heeft zijn eigen agenda en die is vol.

Het politieke bedrijf is wennen voor de klokkenluider uit Breda, een grote man met een kalend voorhoofd en een onvervalste Brabantse tongval. ,,Even mijn stemkaart halen. Alleen, hoe kom ik daar'', zegt hij in juli, als hij in Straatsburg wordt beëdigd. Zijn ogen turen door de leegte van het reusachtige atrium in het Europees Parlementsgebouw. We zitten gevangen in een glazen labyrint. Rollende trappen, omhoog en omlaag. Glijdende liften, heen en weer. Maar hoe kom je bij de uitdelers van de stemkaarten? Dan is hij weg. Spoorloos. Even later zwaait hij monter met z'n stemkaart voor het parlement. ,,Via de brandtrap'', zegt hij triomfantelijk. ,,Toen was het heel snel geregeld.''

Bij zijn eerste wandeling door de lange gangen naar de plenaire vergaderzaal (,,Ik mag niet de grote afwezige worden'', grijnst hij) draaien de camera's op volle toeren. ,,Iedereen kent mij en kijkt me aan. Maar ik ken hier niemand'', zegt hij ongemakkelijk. ,,Ik ben een eenvoudig boekhoudertje, geen intellectueel.'' ,,Ha Paul'', klinkt het bij de lift, die naar de derde verdieping suist. ,,Hi David'', reageert Van Buitenen en drukt een soigneus geklede man in een zachtgeel linnen pak de hand. Het is David Hammerstein Minz, een groene europarlementariër uit Spanje. Hij trekt Van Buitenen naar zich toe en fluistert iets in zijn oor. ,,Als ik dáár iets mee zou kunnen doen!'', zegt Van Buitenen even later. Hammerstein heeft hem geattendeerd op een schandaal waarin een Europese bank gewikkeld zou zijn. Het speelt in Spanje en het gaat om tientallen miljoenen euro's.

Een dag later houdt premier Balkenende, in juli nog op de been, een toespraak over de plannen die Nederland heeft als voorzitter van de Europese Unie. Als de premier 's middags in het parlement een receptie geeft voor de 27 nieuwe Nederlandse europarlementariërs, grijpt Van Buitenen de kans met hem een biertje te drinken. Niet dat hij tot het type behoort dat zich graag laat inpalmen door de macht. Maar naar Balkenende is hij nieuwsgierig. ,,We hebben iets gemeenschappelijks'', zegt hij. ,,We zijn allebei christelijk.'' Lang blijft hij niet, small talk vindt hij zonde van de tijd. Met Balkenende had hij een goed gesprek over politiek en christendom, zegt hij na afloop. Maar of de premier werkelijk een christen uit overtuiging is of omdat het beter is voor zijn carrière, dat weet Van Buitenen nog steeds niet zeker.

Van Buitenen ziet het als zijn missie Europa terug te geven aan de kiezers. De gevestigde orde, de elite, heeft er volgens hem belang bij Europa zo ondoorzichtig en oncontroleerbaar mogelijk te houden. ,,Transparantie is nodig, anders win je de teleurgestelde kiezer nooit terug'', zegt hij in zijn nieuwe kantoor op de vijfde verdieping van het parlementsgebouw in Straatsburg, kamer T 05080. Volgens informatie die hij als boekhouder bij de Europese Commissie heeft verzameld, wordt ruim 30 miljard euro – 100 miljard euro is de begroting – onrechtmatig gebruikt, een derde van de begroting. Minimaal zes miljard gaat direct verloren aan fraude en corruptie. Een ander deel van het geld komt op de verkeerde plaats terecht of verdwijnt door nalatigheid.

Wat wil Europa Transparant daaraan doen? In de eerste plaats: de fraude blootleggen. Een groot deel van de tijd is Van Buitenen bezig met het samenstellen van dossiers. Ze heten Da Vinci, Eurostat, Blue Dragon en Tekorten. In de kwestie Da Vinci zou fraude zijn gepleegd met subsidies voor het Europese beroepsopleidingenprogramma Leonardo da Vinci (600 miljoen euro in vijf jaar). Bij Eurostat, het statistische bureau in Luxemburg, zou gemanipuleerd zijn bij het uitdelen van opdrachten, werk zou zijn verstrekt aan de partner van een vroegere Eurostatdirecteur, ambtenaren van het bureau zouden zijn omgekocht en er zou met reiskosten zijn gefraudeerd. Bij Tekorten gaat het om lidstaten die creatief omgaan met de eis dat begrotingstekorten de drie procent van het bruto binnenlands product niet mogen overschrijden. Het bedrijf Blue Dragon zou zijn gebruikt door lokale ambtenaren om Europese subsidies los te krijgen. De eigenaars voelen zich misbruikt en hebben een klacht ingediend bij de Ombudsman en bij de antifraudedienst Olaf.

In zijn laatste boek, dat begin dit jaar uitkwam, gebruikte Van Buitenen weinig vleiende woorden voor Europese instellingen als Olaf (,,een tandeloze poes'') en de Commissie Begrotingscontrole (,,onmachtig'') van het Europees Parlement. In zijn nieuwe politieke rol kan Van Buitenen zijn controlerende macht als parlementariër gebruiken om deze instellingen ,,nieuw leven in te blazen''. Om te beginnen wil hij daartoe in de Commissie Begrotingscontrole worden benoemd. De commissie, Cocobu in eurojargon (Commission du controle budgétaire), bestaat uit 35 leden en is het belangrijkste parlementaire orgaan dat de Europese begroting controleert. De Groene Fractie wil Van Buitenen voordragen als lid. Samen met Bart Staes, een groene politicus uit België.

Een week later komt de commissie in Brussel – Rue de Wiertz, Europees Parlement, vergaderzaal 3G2 – voor het eerst na de verkiezingen bijeen. De Hongaarse voorzitter Szabolcs Fazakas opent met zijn hamer de vergadering. ,,Wij zijn de commissie die als waakhond moet fungeren'', zegt hij tegen de 35 nieuwe parlementariërs, inclusief Van Buitenen. Hij zit erin, het is zijn eerste succesje.

John Wayne

Er is veel te doen voor de commissie, want er is de laatste vijf jaar veel blijven liggen, zegt Van Buitenen, doelend op de veelheid aan fraudedossiers. Maar hij realiseert zich dat hij rustig moet beginnen. ,,Ik ben geen oproerkraaier'', zegt hij. Hij is niet van plan ,,als een John Wayne met getrokken pistolen op iedereen af te gaan''. In de politiek is hij ,,het broekie''. Politiek, weet Van Buitenen, betekent krachtig en langzaam in harde planken boren.

Op de agenda staat ook de vragenlijst voor de hoorzitting van de kandidaat-Commissaris Siim Kallas voor Fraudezaken. Vanaf maandag worden alle kandidaat-Commissarissen gehoord. Er is een lijst van voorlopige vragen geformuleerd door de vorige Commissie Begrotingscontrole. Zodra de vraag over `onafhankelijkheid' ter sprake komt, steekt Van Buitenen zijn vinger op. Of de vraag niet als volgt kan worden aangescherpt, stelt hij voor. ,,Kunt u het Europees Parlement alstublieft álle informatie verschaffen over de huidige en voormalige zakelijke, financiële en politieke belangen van u en uw partner?'' Ook wil Van Buitenen graag weten hoe het selectieproces tot stand is gekomen en welke criteria voor de selectie de doorslag hebben gegeven. Verder wordt nog vergaderd over de nodige documenten om de jaarrekeningen van 2003 te beoordelen.

,,Ik vind het leuk'', zegt Van Buitenen na afloop. Allerlei parlementariërs zijn belangstellend naar hem toegekomen, zegt hij. ,,Ik sta achter hem'', reageert Herbert Bösch, Oostenrijker en al jaren actief in de begrotingscontrolecommissie. Met zijn insider-kennis als boekhouder kan Van Buitenen de Commissie Begrotingscontrole wezenlijk helpen om de Europese Commissie gedegen te controleren, hoopt Bösch.

Tijdens het zomerreces in Brussel zit Van Buitenen niet stil. Bij onze volgende afspraak eind augustus is zijn dossier flink dikker geworden: 17 cases. Uit alle hoeken en gaten krijgt de klokkenluider informatie. Van ambtenaren, parlementariërs, journalisten, politie en ondernemers. Natuurlijk zijn er ook mensen die een rekening te vereffenen hebben. Maar voor `troublemakers' heeft hij een neus gekregen door zijn jarenlange ervaring, zegt hij. Ze schrijven brieven vol onderstrepingen en uitroeptekens. Serieus ogende bronnen zoekt Van Buitenen op.

In een van de zithoeken van het parlementsgebouw zegt hij dat er schot komt in het dossier over de nieuwe Commissarissen. Hoe hebben deze politici in het verleden bestuurd, wil hij weten. Zijn het geschikte, integere mensen die we hier als Commissaris in Brussel willen hebben? Mogelijk is met vier kandidaten iets mis, zegt hij. De Deense Mariann Fischer Boel wordt voorgesteld als Landbouwcommissaris, maar ze heeft met haar man een boerenbedrijf waarvoor ze 60.000 euro Europese subsidie krijgt. Dat kan belangenverstrengeling opleveren als Commissaris Boel moet beslissen over de inkomenspositie van boeren. De Britse premier Tony Blair wil een Commissaris voor Handel naar Brussel sturen, Peter Mandelson, die in Engeland twee keer als minister ontslagen is omdat hij in opspraak raakte. De derde Commissaris, Louis Michel uit België, zou volgens een voormalige medewerkster als minister van Buitenlandse Zaken verzuimd hebben visazwendel op Belgische ambassades aan te pakken. Deze drie zaken laat Van Buitenen over aan zijn groene collega's.

Hij richt zich volledig op de vierde kandidaat: mevrouw Kroes. Hij heeft een aantal oude `affaires' verzameld waarbij de naam van Kroes – als minister of commissaris – in het geding is. Als voormalig toezichthouder bij de Nederlandsche Credietverzekeringsmaatschappij NCM kwam ze na een overname door de Duitse verzekeraar Gerling in botsing met de Europese Commissie vanwege ,,ernstige mededingingsproblemen'' – aldus Europees Commissaris Monti (nu nog Mededinging) die de zaak onderzocht. Het kabinet-Kok tikte haar op de vingers wegens haar bemoeienis bij een defensie-order met de Verenigde Arabische Emiraten waar ze een bevriende zakenrelatie in wilde schuiven. In de affaire Tankcleaning Rotterdam heeft Kroes als minister van Verkeer en Waterstaat volgens de Commissie-Biesheuvel ,,verwijtbaar'' gehandeld omdat ze miljoenen subsidies verstrekte aan de gebroeders Langeberg terwijl er een strafrechtelijk onderzoek tegen hen liep. Ook was ze van 1990 tot 1 september 2004 commissaris bij Ballast Nedam dat vorig jaar een miljoenenboete kreeg van de Nederlandse Mededingingsautoriteit wegens kartelvorming.

Biljartavond

Nee, Van Buitenen uit geen beschuldigingen. Hij rijdt kriskras door Nederland om de bronnen die met aantijgingen komen aan de tand te voelen. Als de stapel hoger wordt, besluit hij tot de eerste brief aan de regering-Balkenende. De gegevens wijzen volgens Van Buitenen ,,in de richting van mogelijk laakbaar handelen van mevrouw Kroes in het verleden''. Of de regering niet met Kroes over de ,,aantijgingen'' kan overleggen, heeft Van Buitenen gevraagd.

Dan schiet hij een vergaderzaal in. De Commissie Begrotingscontrole houdt de maandelijkse vergadering en opnieuw staan de hearings van de kandidaat-Commissarissen op de agenda. ,,Ik zit met een probleem'', zegt Van Buitenen. ,,Ik heb aanwijzingen over mogelijke betrokkenheid bij onregelmatigheden van sommige kandidaat-Commissarissen. Hoe pakken we dat aan?'' ,,Onze commissie gaat alleen over onze eigen Commissaris voor Fraudezaken'', reageert de voorzitter. ,,Speel het via je politieke fractie'', is zijn advies.

Verbaasd was Van Buitenen niet over deze reactie, zegt hij na afloop. Hij wilde met zijn vraag in de commissie alleen een signaal afgeven. Hij gaat aan de slag om zijn vragen aan Kroes te deponeren bij een groene collega in de Commissie Economische en Monetaire Zaken, die háár ondervraagt. Of beter nog: misschien zijn er mogelijkheden om tijdelijk in die commissie terecht te komen, zodat hij zelf de vragen kan stellen.

's Avonds haast Van Buitenen zich naar zijn woonplaats Breda. Woensdag is zijn biljartavond in z'n stamkroeg Het Witte Schaap (,,daar staat tenminste een `waterzakje' voor me klaar als ik binnenkom'') en die wil hij niet missen. Thuis, in Nederland, dringen steeds meer mensen erop aan een Nederlandse partij op te richten. Paul, er is een politiek vacuüm, zeggen ze hem. Spring erin. Daar voelt hij niet veel voor. ,,Ik ben geen ideoloog of maatschappijhervormer. Ook geen beroepspoliticus'', zegt hij. Hij wil die binding niet.

De volgende dag bezoekt Neelie Kroes het europarlement om de Nederlandse afgevaardigden te ontmoeten. In een besloten zitting spreekt ze met Van Buitenen, Erik Meijer van de Socialistische Partij, Kathalijne Buitenweg van de Groene Fractie en Hans Blokland van de ChristenUnie. ,,Het gesprek verliep netjes en constructief'', zegt Van Buitenen na afloop. Meijer en Buitenweg waren ideologisch geïnteresseerd in de liberale opvattingen van de minister. Van Buitenen heeft haar voorgelegd wat hij gehoord heeft. ,,Mevrouw Kroes, er zijn allerlei aantijgingen tegen u en roddels. Ik ben verplicht het uit te zoeken. Dat heb ik haar gezegd'', vertelt van Buitenen. Hoe ze reageerde? Van Buitenen lacht. ,,Paul, zei ze, het is Neelie. Ze is charmant, ook cool.'' Van Buitenen heeft haar verder gezegd dat hij zich realiseert dat ze nooit een strafrechtelijke veroordeling heeft gehad. ,,Dat klopt, ik heb geen strafblad, zei Neelie tegen me.'' O ja, en ze drong er op aan dat hij na afloop meeging naar een receptie die ze hield op de Nederlandse ambassade. Dat heeft hij gedaan.

Afgelopen week heeft Van Buitenen ook een brief geschreven aan Barroso. Met dezelfde inhoud als die aan de Nederlandse regering. ,,Mensen schatten me verkeerd in'', zegt Van Buitenen. ,,Ze denken dat ik haar ten val wil brengen.'' Maar het zijn niet eens de onregelmatigheden zelf die hem het meest interesseren. Het is de manier waarop ermee wordt omgegaan. ,,Het hele systeem in Brussel lijkt erop geënt alles in de doofpot te stoppen. Daar wil ik mijn tanden inzetten.'' Een dag later belt hij op. Goed nieuws. ,,Ik kan Kroes ondervragen'', zegt hij triomfantelijk. Van `Danny' (Daniel Cohn-Bendit, de leider van de Groene Fractie) mag hij van commissie ruilen met een groene parlementariër. Cohn-Bendit vindt Van Buitenen een aanwinst voor de Europese politiek, zegt hij desgevraagd. Hij is geboeid door mensen die geobsedeerd zijn door één kwestie. ,,Het kan ook gevaarlijk zijn'', waarschuwt hij. Transparantie is goed, maar hoe breng je het in praktijk?

Dat mag Paul van Buitenen laten zien. ,,Laat Kroes alles maar uitleggen. Zodat iedereen weet wat er gebeurt.''

    • Michèle de Waard