`Ik zocht mijn verstand terug'

Striptekenaar Art Spiegelman maakte een strip over hoe 9/11 zijn wereld veranderde.

Art Spiegelman weet hoe hij een sfeer van goedmoedige paniek kan oproepen. De klanten van een bekende boekwinkel in de hoofdstad zijn met zo velen op de schrijver/tekenaar en zijn boek over 9/11 afgekomen, dat zij bijna in de boekenkasten staan. Zij beleven die monumentale momenten in de recente Amerikaanse geschiedenis weer, door zijn ogen.

Eerst de bijsluiter. ,,Ik hoor dat In The Shadow of No Towers polemisch is'', begint Spiegelman quasi-naïef. ,,Misschien is dat nu zo. Toen ik deze cartoons tekende in 2002 en 2003 was dat niet zo. Ik zocht mijn verstand terug en wilde gewoon een reportage maken over hoe dat verliep.''

Op een projectiescherm laat hij fragmenten zien van de gecompliceerde strips die hij publiceerde in Die Zeit en andere niet-Amerikaanse kranten die hem artistiek asiel gaven. Ook zijn eigen New Yorker, The New York Times en The New York Review of Books durfden er destijds niet aan. ,,In Europa zullen ze deze prachtig vinden'', zei één van deze bladen, vertelt Spiegelman. De tijden zijn kennelijk zodanig veranderd dat Random House nu een groot, zwart gekaft boek aandurft met Spiegelmans knarsetandende terugtocht naar een nieuw soort normaliteit.

In sommige cartoons schetst hij de eerste momenten van de ramp. Spiegelman en zijn vrouw, die in Lower Manhattan, vlak bij het World Trade Center wonen, waren net op straat en zagen een vliegtuig de eerste toren invliegen. Zij holden terug om hun dochter te zoeken die in haar middelbare school grenzend aan het rampgebied zat. Tussen 3000 kinderen vonden zij haar terug. Paniek is een understatement. Een meisje gilt het uit, haar moeder werkte in die toren.

Spiegelman had een jaar nodig om zijn stem en een vorm te hervinden. ,,De tijd stond volkomen stil.'' Na de twee wereldwijd geprezen Maus-stripboeken over de Holocaust, had hij jaren niet in cartoons gewerkt. Tegen de tijd dat hij dat post-9/11 weer ging doen, was in zijn ogen een nieuwe ramp gevolgd op de eerste. ,,De regering-Bush heeft Ground Zero gestolen als recruteringsaffiche voor de oorlog in Irak.''

De eerste idealistische reacties werden volgens Spiegelman gesmoord in een ,,bijziende Big Brother campagne''. En ook dat laat hij zien, met George W. Bush en zijn vice-president Dick Cheney op de rug van een vliegende Amerikaanse adelaar die uitroept: `Waarom haten zij ons toch zo?'

Het inspireerde één, wellicht Republikeinse klant tot de vraag: ,,Waarom doordrenkt u uw boek met uw vooringenomenheid? Waarom mochten wij onze Conventie niet in New York hebben? U heeft een kindermedium gekidnapt en volgestopt met volwassen spul...'' Voordat de luisteraar zijn vraag kan uitbouwen onderbreekt Spiegelman hem: ,,Begin vorige eeuw was de cartoon helemaal geen kindermedium. Ik heb niets gekidnapt. Dat deed de regering. Zij misbruikte de aanslagen van 11 september 2001 om oorlog te voeren. Deze oorlog was niet nodig geweest. Ground Zero werd Year Zero. Iedereen werd er boos en bang van. Ik heb mijn verbijstering vorm willen geven.''

Na afloop van zijn gedachtewisseling met de lezers en anderhalf uur signeren, wordt Spiegelman nog even naar het kantoortje van de winkel gelokt. Om nog een paar boeken te signeren van klanten die er niet konden zijn. Het blijken er ruim tweehonderd te zijn. Terwijl hij, net als in het boek, er nog eentje opsteekt, gaat Spiegelman nog even door over de regering-Bush: ,,Ik ben echt bang dat ik Amerika niet meer herken als deze 'gang' nog vier jaar de kans krijgt. Misschien ben ik na 9/11 snel geënerveerd, maar zo voel ik het.''

Als het zo voor de hand liggend is dat de regering de terreur-dreiging van de Verenigde Staten verkeerd heeft aangepakt, wat bezielt die krappe meerderheid van zijn landgenoten dan die op dit moment van plan lijken weer op Bush te gaan stemmen, vraag ik Spiegelman. ,,Jarenlang slecht onderwijs. Hoe kunnen de Republikeinen anders hopen te winnen door alles te gooien op `karakter'-kwesties, bij déze president, en alle onderwerpen die er toe doen te negeren?''

Spiegelman geeft toe dat hij tegenwoordig wel degelijk polemisch te werk gaat in zijn cartoons. In The New Yorker van 20 september had hij een dubbele pagina, die uiterlijk los geïnspireerd was op Seurats schilderij `Zondag in La Grande Jatte'. Het onderwerp was het demonstratieverbod in New Yorks Central park tijdens de Republikeinse Conventie eind augustus.

,,Ik ken bij mij in Zuid-Manhattan geen Republikeinen, dus ben ik met een journalistenpas naar Madison Square Gardens gegaan. Ik zag die vijfduizend gedelegeerden voor mijn ogen veranderen in reptielen. Daarna ging ik met demonstranten, vermomd als `Miljardairs voor Bush' naar Central Park. We droegen borden met `Free the Enron Seven' en `Blood for Oil'. Ik vond het vermoeiender dan onze president om steeds het tegendeel te zeggen van wat je bedoelt. We werden in het park uiteindelijk met rust gelaten. Ze waren al lang blij dat we de echte miljonairs niet lastig vielen.''

Spiegelman grinnikt nog na over de vragensteller die hem vooringenomenheid verweet. ,,Dit boek ís mijn vooringenomenheid, het gaat over wat er in mijn kop gebeurd is. Ik probeer mijn eigen ultieme verwarring te boven te komen. Het is een verslag van het front, een beschrijving van de wond toen ie nog wijd open stond.''

    • Marc Chavannes