Het grote genieten

Na je pensioen verhuizen naar Spanje, Australië of Thailand. Nederlandse ouderen laten zich er niet meer van weerhouden door kinderen, vrienden en papieren rompslomp – soms niet eens door hun eigen vrouw. `Onze enige bedenking was of we de scootmobiel van de gemeente konden meenemen.'

Co Ouwendijk (1939) is geen type voor achter de geraniums. Sterker nog. ,,Ik ben miljonair'', zegt hij wel eens lachend, ,,omdat ik al mijn geraniums heb verkocht.'' Hij bedoelt: hij heeft alles dat hem aan zijn huis bindt verkocht en gaat binnenkort de zon achterna, samen met zijn vrouw. Het wordt Spanje.

Acht jaar geleden had hij alles in kannen en kruiken om na zijn pensioen naar Australië te emigreren. Daar was hij al vaak met de camper op vakantie geweest. Prachtig land, het leek hen geweldig daar na hun pensioen voorgoed te wonen. ,,We hadden wat centen gespaard, ons huis verkocht. We hadden er twee jaar naar toe gewerkt'', zegt de voormalige systeemanalist bij Ordina.Toen sloeg het noodlot toe. Een arts raakte tijdens een operatie een zenuw waardoor Co Ouwendijk zijn linkerbeen niet meer kon gebruiken. En niet meer kon emigreren naar Australië. ,,Wij willen alleen gezonde mensen'', kreeg hij in een gesprek op de ambassade te horen.

Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. En nu emigreren ze alsnog. In het zuiden van Spanje, in de buurt van Lepe, heeft het echtpaar een van de 216 appartementen gekocht die een projectontwikkelaar laat bouwen voor zowel vitale als minder mobiele ouderen uit Nederland. ,,Spanje was voor ons nieuw. We gingen altijd naar het Zwarte Woud op vakantie. En naar Australië. Maar we waren meteen verkocht. Het complex ligt lekker rustig. Er is een golfbaan bij. En een goede busverbinding met de stad.'' Naast tennis- en jeu de boulesbanen, fitnessruimten en wasserettes komen op het terrein 27 villa's en 42 vakantieappartementen voor bezoekers. Een echt seniorendorp, met een Nederlandse huisarts, fysiotherapeut en verplegers en verzorgers en een ziekenhuis vijf kilometer verderop.

,,Wat houdt ons nog in Nederland?'', vraagt Ouwendijk. ,,We wonen nu in Helwijk, een klein plaatsje in Noord-Brabant, schitterend hoor, met uitzicht op Willemstad. Maar we denken ook verder. Er is hier niks meer. Geen winkels, geen openbaar vervoer. Ja, er is een bus, maar die moet je eerst bellen als je ermee weg wilt. Wat als mijn vrouw straks iets overkomt? En ik onze camper niet meer kan rijden? We hebben geen kinderen om eventueel op terug te vallen. In Spanje is straks alle zorg aanwezig. En de zon schijnt er. Ik kan er elke dag lekker met mijn scootmobiel op pad. Waarom zou ik dan in dit rotlandje blijven?''

Steeds meer Nederlandse senioren besluiten na hun pensioen Nederland te verlaten, zo berekende het Centraal Bureau voor de Statistiek deze zomer. In 1995 waren het er 2.400, in 2003 vertrokken er 4.000. Dat is een groei van ruim 65 procent. En dat terwijl de groep zelf in die periode maar met 13 procent gegroeid is. Demograaf Jan Latten van het CBS spreekt van een ,,echte gedragsverandering onder senioren''.

De meeste `grijze emigranten' (70 procent) vertrekken naar België, Duitsland, Frankrijk en Spanje. Maar ze gaan ook steeds verder weg, ontdekte Latten. Van alle Nederlandse emigranten was het afgelopen jaar 10 procent boven de 55 jaar; van de emigranten naar Zuid-Afrika was dat 21 procent, naar Thailand 20 procent en naar Indonesië 24 procent. In absolute cijfers ging het hierbij overigens om kleine aantallen, respectievelijk 55 en 44 en 27 oudere emigranten.

,,Wat er aan de hand is kan ik alleen vermoeden'', zegt Latten. ,,Er is geen onderzoek gedaan naar de redenen waarom juist nú zoveel ouderen uit Nederland vertrekken. Waarom gaan ze weg? Zijn ze uitgekeken op Nederland? Komt het omdat de huidige generatie senioren financieel meer armslag heeft dan voorgaande generaties? Wat zijn de effecten op de Nederlandse economie? Er zijn nog heel veel vragen.''

Wijnboer

Ruud de Clercq (1941) woont sinds zijn pensioen, vijf maanden geleden, in Zuid-Afrika. Het was altijd zijn droom, zegt hij, om zijn leven af te sluiten als boer. ,,Na mijn pensioen stond een leven van louter bridgen, golfen en consumeren me tegen. Ik kraak mijn hersens liever op een moeilijk probleem dan op een golfbal.''

Hij ís nu wijnboer, in het dorpje McGregor, op twee uur rijden van Kaapstad. Een prachtig plekje, zo laten de door zijn dochter genomen, digitaal verstuurde foto's zien. ,,Het is echt een mooi land, vele malen mooier dan Nederland. Het is zo helder hier, 's nachts. Je kunt hier de hele melkweg zien.''

De Clercq heeft het reizen in het bloed. Hij woonde tijdens zijn werkzame leven acht jaar in Frankrijk en reisde later als directeur/eigenaar van het Dolfinarium in Harderwijk de wereld over. Hij ziet de wereld als een ,,global village'', zegt hij door de telefoon vanuit zijn nieuwe woonplaats. ,,Door de opkomst van internet en de mobiele telefoon zijn de afstanden vervaagd. Soms zeg ik mensen niet eens dat ik vanuit Zuid-Afrika bel. Dat horen ze toch niet.''

Ook het gepensioneerde echtpaar Jo en Ans Wolfgang, dat nu vier maanden in Thailand woont, had in het verleden al veel van de wereld gezien. Thailand, dat ze tien jaar geleden voor het eerst bezochten, bleek een liefde voor het leven. ,,De natuur, de cultuur, de vrijheid, het sprak ons allemaal heel erg aan. Langzaam ontstond het idee er definitief te gaan wonen'', zegt Jo Wolfgang (1943) door de telefoon vanuit Chiang Mai. Het juiste moment kwam toen ze hun bedrijf, de kaneelstokken- en suikerwarenfabriek die Wolfgang van zijn vader had geërfd, gunstig konden verkopen. Toen hield eigenlijk niets hen nog tegen.

Pensionado Joop Treuren (1943) is ook ,,niet zo honkerig''. De laatste jaren was hij chef van de restaurants van de Tweede Kamer. Maar eerder voer hij jaren op de grote vaart en zijn vrouw werkte in Italië en Duitsland. Het echtpaar dacht niet lang na toen hun tweede zoon vertelde over zijn plannen naar Australië te emigreren en hun vroeg ook te gaan. ,,Mijn eerste zoon woonde al in Australië. Nu ook de tweede ging, zou dat betekenen dat we onze kleinkinderen niet veel meer zouden zien'', zegt Treuren. ,,Dat betekent overigens niet dat we onze kinderen `achterna' gaan. Dat is geen basis. We gaan zelfstandig naar Australië. Omdat we de andere kant van de wereld wel eens willen zien.''

Vertrouwd met verre reizen en vroeg gestopt met werken, dat kenmerkt de moderne 55-plusser. Mogelijk is de huidige emigratiegolf een `generatie-effect', denkt demograaf Jan Latten, een effect dat werd versterkt door de opkomst van internet en goedkoop vliegen. Via internet kun je in Nederland rustig het woningaanbod in de buurt van Kaapstad bekijken. Ook hou je zo heel eenvoudig contact met het thuisfront. Geld is voor veel 55-plussers van nu geen probleem. Ze hebben fortuin gemaakt in tijden van economische voorspoed. Het is de generatie van veel eigen ondernemingen, die ze onlangs hebben verkocht. Latten: ,,Als je in de jaren zeventig vier afbraakpanden hebt gekocht en die nu verkoopt, ben je al miljonair.''

Maar ook met weinig geld kun je heel goed emigreren, zegt Aart Roffel van makelaarskantoor Domi Duca Asia in Chiang Mai, Thailand. ,,Hier in Thailand kun je met de opbrengsten van je huis in Nederland of met een eenvoudig pensioentje écht nog leven als God in Frankrijk. En de euro wordt steeds sterker. Vroeger zag ik alleen gepensioneerde echtparen hierheen komen waarvan de man met een Thaise getrouwd was, nu ook steeds meer `ongemengde' paren.'' Volgens Roffel heb je in het toeristische strandgebied Pattaya al een huis voor 20 duizend euro. Chiang Mai, in het relatief koelere noorden is iets duurder, zo rond de 40 duizend euro.

Rest nog de administratieve rompslomp (zie kader). Jo Wolfgang had via internet en Roffel zo een aantal mogelijke huizen in Thailand gevonden. Toch had hij nog best moeite alle papieren, stempels en visa in Nederland rond te krijgen op de Thaise ambassade en verschillende ministeries in Den Haag. Hij heeft daar vele uren zitten wachten. ,,Een keer zijn we om vijf uur 's ochtends opgestaan om twee ministeries op één dag te kunnen bezoeken.''

Maar op de groeimarkt van de grijze emigratie zijn steeds meer bemiddelaars actief, die de senioren die zorg graag uit handen nemen. Het echtpaar Ouwendijk (Spanje) wendde zich voor advies tot Tailor Made BV uit Zoetermeer en het echtpaar Treuren nam Buysse Immigration Consultancy in de arm. Ruud de Clercq schakelde voor zijn verhuizing naar Zuid-Afrika accountantskantoor PricewaterhouseCoopers in, vooral voor zakelijk advies bij de overname van zijn wijnboerderij.

Parkeerplaats

Wat drijft ouderen uit Nederland? Is het te vol? Te koud, te nat? Is de gezondheidszorg te slecht? Zijn de wachtlijsten te lang, krijgen ze te weinig familiebezoek, rijden de treinen niet op tijd?

Ruud de Clercq is de enige die echt iets tegen Nederland heeft. ,,Ik heb geen seconde overwogen te blijven na mijn pensioen'', zegt hij. ,,Nederland is me veel te gereguleerd. Ik heb jarenlang met de gemeente gevochten om een grotere parkeerplaats bij het Dolfinarium, maar het is me nooit gelukt. Daar ben ik heel gefrustreerd van geworden.'' Joop Treuren vindt het te makkelijk te klagen over Nederland, nu hij toch weggaat. Ja, wat er in de politiek gebeurt staat hem niet altijd aan, zegt hij. En Nederlanders mogen ook wel wat minder agressief tegen elkaar zijn op straat, en minder rommel op straat gooien. ,,Ik wil geen rancune hebben. Maar ik verwacht wel dat het in Australië iets gemoedelijker zal zijn.''

Ze hebben, zeggen ze, niet zozeer tégen Nederland gekozen als wel vóór een ander land. Thailand is gewoon mooier, zegt Jo Wolfgang. ,,Vanaf het eerste moment dat we hier kwamen, voelden we ons hier thuis. De mensen zijn veel vriendelijker. Hoe weinig een Thai ook heeft, hij zal het delen met een ander. Het leven is hier relaxter, spotgoedkoop en er is veel minder criminaliteit; we hoeven ons huis niet af te sluiten als we boodschappen gaan doen.''

Het echtpaar Ouwendijk had best in Nederland willen blijven. ,,We hebben veel op internet gezocht, naar `levensloopbestendig wonen''', zegt Ouwendijk. Dus: wonen met de mogelijkheid in de toekomst makkelijk toegang te krijgen tot zorgfaciliteiten. In Rotterdam bijvoorbeeld. Vlakbij Ahoy'. ,,Mooie appartementen, van alle gemakken voorzien, maar ik kon er mijn kampeerbus niet kwijt.''

Verder hebben ze in Den Haag gekeken bij een mooi appartementencomplex, maar daar was de huur 850 euro exclusief servicekosten. In Gilze Rijen moest de muur verzet worden voor de rolstoel en liep een spoorlijn op 15 meter afstand langs het huis. Friesland dan? Ook mooi, en mevrouw Ouwendijk is nota bene een Friezin. Maar het appartementencomplex in Heerenveen waar ze op uitkwamen had wel heel erg oude bewoners. En toen zagen ze een artikel in de Telegraaf, over het woonproject in Spanje. Kort daarop zagen ze een uitzending van de Wereldomroep, over hetzelfde onderwerp. Ze zijn erheen gereden en het leek hun meteen wat, zegt Ouwendijk. ,,De enige bedenking die we hadden is of we de scootmobiel en de rolstoel van de gemeente wel kunnen meenemen naar Spanje. En hoe de AWBZ straks werkt. Maar daar komen we met de zorginstelling in Spanje wel uit.''

Ouwendijk heeft zijn vrienden nog niet verteld dat hij naar Spanje gaat. De vorige keer, toen het echtpaar bijna naar Australië zou gaan, wist iedereen er ruim van tevoren van. ,,Nu hebben we gezegd: `we vertellen het pas als het écht zover is'. We wachten eerst af tot ze daar echt aan het bouwen zijn, en dan gaan we ernaar toe en nemen we foto's zodat we kunnen zeggen: dit wordt het. Anders moet je het iedere keer weer uitleggen.''

Zal hij ze missen, straks, zijn vrienden? Nee, hij denkt van niet. ,,We zien onze vrienden drie, vier keer per jaar. Dat kan straks in Spanje toch ook? We wonen daar op een uurtje van de luchthaven Faro. Je doet er soms korter over dáár te komen vanaf Schiphol, dan vanaf Helwijk naar Leeuwarden.''

De vrienden van Jo en Ans Wolfgang ,,zagen er meer tegenop dan wij'', zegt Jo Wolfgang aan de telefoon vanuit Thailand. ,,Ze zeiden: bedenk wat je doet, het is geen vakantie. Weet wat je achterlaat. Wij zien dat anders. Natuurlijk laten we wat familie achter, en vrienden. Maar we hopen ook hen te mogen laten proeven van de Thaise cultuur. Als 25 procent komt van de mensen die zeggen dat ze komen, krijgen we het nog druk.'' De vrienden van het echtpaar Treuren, dat naar Australië emigreert, reageerden vriendelijk op de verhuisplannen. ,,Maar, en dat is heel raar, je merkt toch dat ze afstand nemen'', zegt Joop Treuren. ,,Eerst zie je ongeloof, dan raden ze het je af.''

De familie van Ruud de Clercq is weer een ander verhaal. Zijn drie kinderen (van 27, 25 en 23) waren over het algemeen enthousiast, `leuk pap, waarom niet?', maar zijn vrouw leek het niets. Dus die zit nu nog in Nederland. Ze vindt Zuid-Afrika veel te ver bij haar kinderen vandaan, zegt Ruud de Clercq. ,,Ze kijkt nog een beetje de kat uit de boom. Ik hoop dat ze op een gegeven moment de stap neemt, het vliegtuig in, hiernaartoe.'' Over de vraag wat hij gaat doen als ze niet komt, heeft hij nog niet nagedacht, zegt hij.

Glas in lood

Demograaf Jan Latten verwacht dat de grijze emigratie doorzet – hoewel de komende generatie waarschijnlijk minder welvarend zal zijn, het kabinet bezuinigt op het prepensioen en langer doorwerken de norm lijkt te worden. ,,Het CBS verwacht een geleidelijke stijging van het aantal emigrerende senioren naar 4.500 jaarlijks over twee decennia'', zegt Latten. ,,Je ziet nu al dat meer en meer senioren een tweede huis bezitten in het buitenland; wellicht zullen zij eerder voorgoed emigreren als ze gepensioneerd zijn. Ook verwacht ik een invloed van `voorbeeld-ouderen': als steeds meer ouderen emigreren, zullen ook steeds meer dat gedrag kopiëren. Verder krijg je steeds meer `tweepensioeners': in vergelijking met de huidige generatie senioren hebben in de toekomst meer en meer vrouwen óók een pensioen en hebben stellen dan meer geld te besteden.''

De emigranten geven zich over aan het grote genieten. In Thailand staan Jo en Ans Wolfgang 's ochtends voor de ochtendhitte op en gaan lekker tuinieren. Dan wat rusten, of koffie drinken met de buren. Naast hen wonen Engelsen, ook van hun leeftijd. En achter hen worden twee nieuwe bungalows gebouwd in de stijl van die van hen. Daar komen waarschijnlijk ook buitenlanders te wonen. Ze zijn al begonnen met een talencursus, hoewel die op dit moment nog een beetje tegenvalt, en willen twee keer per week sporten: zwemmen of fitness. Verder zijn de fietsen net aangekomen, uit Nederland. Dan kunnen ze ook op de fiets de buurt een beetje verkennen.

Co Ouwendijk gaat door Spanje toeren met zijn kampeerbus en hobbyen (hij maakt glas in lood) op zijn nieuwe hobbykamer. Joop Treuren wil in Australië misschien zijn zoon gaan helpen in de zaak, alhoewel de zoon nog niet precies weet wat voor zaak dat wordt. Maar eerst in ieder geval op vakantie met een camper. Voorwaarde voor een geslaagd leven in het buitenland is te integreren in de bevolking, denkt Treuren. ,,Anders kom je in een isolement.''

Allemaal houden ze één slag om de arm: wat als de gezondheid niet goed blijft? Co Ouwendijk, die naar Spanje gaat, heeft daarvoor de beste papieren: hij heeft straks een ziekenhuis in de buurt en zorgfaciliteiten die een Nederlandse manager voor hem kan regelen. Voor Jo en Ans Wolfgang, die in Thailand wonen, is dat lastiger. ,,Bejaardentehuizen zijn hier niet. Dus als je écht afhankelijk wordt, wat doe je dan?'', zegt Wolfgang. ,,We weten het nog niet. Misschien nemen we iemand in huis, dat is hier nog wel te betalen.''

Voor Joop Treuren die naar Australië gaat is het helemaal ingewikkeld: als hij of zijn vrouw ziek wordt, moeten ze misschien het land verlaten. ,,Dan ben ik over twee jaar dus weer terug'', zegt Treuren laconiek. ,,Dat kan natuurlijk sowieso gebeuren. Als het niet bevalt, of als we in een isolement raken daar. Je leert een land toch pas kennen als je er 's ochtends de krant uit de bus haalt.'' Maar wat dan nog? Ik kán terug, zegt Treuren. ,,Ik heb een goed pensioen. Ik kan doen wat ik wil.''

Over hun definitieve einde, in den vreemde, zijn alle senioren redelijk laconiek. ,,Als we daar onze laatste adem uitblazen, so what'', zegt Co Ouwendijk. ,,Het maakt toch niet uit waar je het gras aan de onderkant bekijkt?'' ,,Als de wereld morgen vergaat, plant ik vandaag nog een appelboom'', zegt Ruud de Clercq vanuit Zuid-Afrika, Maarten Luther parafraserend. ,,Ik ben van plan 101 te worden.'' En Joop Treuren: ,,Als ik gezond mijn kist in kan, hoef ik daar niet weg.''

    • Japke-d. Bouma