Etzioni, het stokpaardje van Balkenende

De documentaire komt – te – langzaam op gang, maar zo halverwege gebeurt het. Eerst debiteert Djén Pietur, zoals zijn Amerikaanse vrienden Jan Peter Balkenende noemen, formules over normen en waarden die hem in eigen land zo vaak kritiek opleveren. De premier poneert dat er een morele crisis is, en dat je zoiets niet zomaar oplost met `antwoorden'. Het komt aan op `indringende vragen stellen'. Over zijn `waardenormen' wordt in Nederland nu volop gepraat.

Dan verschijnt Amitai Etzioni, gemeenschapsdenker te Washington. De socioloog, die midden jaren negentig als inspiratiebron van Tony Blair veel aandacht kreeg in sociaal- en christen-democratische kringen, is nu de inspirator van de premier. Hij was deze maand nog in Den Haag op Balkenendes internationale waardenconferentie. Aanleiding voor Tegenlicht een aflevering te maken rond deze `waardenfluisteraar' – let niet op de gekunstelde omschrijving.

Maar dan blijkt dat dit programma wel een heel aardig licht werpt op het stokpaardje van Balkenende. Direct na de premier hoor en zie je opeens waar hij het allemaal vandaan heeft. Balkenende spreekt soms letterlijk in dezelfde bewoordingen als Etzioni. Evenzeer als een bevlogen predikant ook, maar minder beredeneerd.

Etzioni is blij dat de jaren vijftig, met regels en vaste rollen voor iedereen, voorbij zijn. Maar het ontstane morele vacuüm vindt hij onverdraaglijk. Het roept om een nieuwe gemeenschappelijke basis – volgens Etzioni iets tussen assimilatie en multiculturalisme in. Zo'n nieuwe gemeenschap valt niet te creëren op last van autoriteiten die met het vingertje zwaaien, meent hij. Er moet een morele dialoog op gang komen.

Dat helpt om Balkenende te begrijpen. Het is dus een kéúze om vaag te blijven over normen en waarden. Een premier moet geen lessen geven, maar debat organiseren. Hij heeft er ook een website voor, zestienmiljoenmensen.nl.

Succes is verzekerd. Want het is normaal, leert Etzioni, dat een morele dialoog in de samenleving scepsis oproept. Discussies over waarden zijn onoverzichtelijk, daar houdt men niet van. Maar na een jaar of vijf daalt het stof neer en zie: de mensen zullen zich anders gaan gedrágen.

Dat is voor critici van Balkenende in elk geval een waarschuwing om te onthouden. Gelukkig komen ook deskundigen aan het woord die bestrijden dat de samenleving in morele crisis verkeert. Maar als zij gelijk hebben, luidt de vraag: leeft de premier wel onder ons? Of is Etzioni gewoon `zijn werkelijkheid'?

Tegenlicht: De waardenfluisteraar van Balkenende. Ned 3, VPRO, 20.55-22.00u.