Architecten moeten geen rekeningen sturen voor foto's van hun bouwwerken

Een gebouw is er voor de gebruiker en niet voor de architect, vindt Maarten Huygen die als commentator reist door de samenleving.

Had Martinus Nijhoff de architect van de brug van Bommel moeten betalen toen hij dichtte: ,,Ik zag de nieuwe brug. Twee overzijden/ die elkaar vroeger schenen te vermijden/ worden weer buren''? Nijhoff profiteerde hier duidelijk van het beeld van de nieuwe brug van Bommel. Hij baatte het stalen gevaarte zelfs commercieel uit voor een dichtbundel waarvan de erfgenamen van de architect nog 70 jaar na diens dood hun percentages van de oplage zouden moeten kunnen claimen bij de erfgenamen van Nijhoff. Was er geen brug, dan was er ook geen klassiek gedicht.

Ook de sensatie van dit tijdperk, de Rotterdamse Erasmusbrug, moet veel dichterlijke gevoelens oproepen. Ik heb tenminste nooit iemand ontmoet die hem lelijk vond. Ook de boze aanwezigen bij het forum in Rotterdam dat ik bijwoonde, roemden de schoonheid van deze brug waar we dit keer onder zaten in Grand Café Prachtig. 's Nachts, overdag, bij bewolkt weer, bij zon en zelfs schuin er onder, altijd is het bijzonder. Door de spijlen blaast die ziltige Rotterdamse wind waarvan je nooit zeker weet of die van de Noordzee komt of van de uitstoot van Pernis. Jaren na de oplevering zijn de Rotterdammers nog steeds in de ban van de elegant terugkrullende zwanenhals boven de Maas. Dergelijk enthousiasme komt weinig voor bij een nieuw bouwwerk.

De aanwezigen wonden zich des te meer op over de rekeningen die ze kregen namens architect Ben van Berkel voor de foto's die ze van hun geliefde overspanning hadden gemaakt. De architect moet dronken zijn geworden van zijn succes. Een fotograaf meldde zelfs een rekening van 295 euro voor een foto waar hij zelf 95 euro voor kreeg. Hij dacht ten onrechte dat hij publiek bezit fotografeerde, waar hij zelf samen met veel anderen al belasting voor had betaald. Toen er een relletje ontstond, trok Van Berkel de rekeningen in. Tijdens het forum zei een medewerker van Van Berkels kantoor, UN Studio, dat hij eigenlijk geen geld wil hebben, maar dat hij slechts wil voorkomen dat er commercieel gebruik of misbruik werd gemaakt van het beeld. De gemeente Rotterdam had op verzoek van Van Berkel zelf gebruiksrechten verworven van het beeld van de brug voor promotie. Alles wat Rotterdam niet aangaat, valt onder Van Berkel.

Edo van Zouwen, de aanwezige agent van de beeldpolitie, raakte in verwarring. Hoe had hij het nu? Van Berkel heeft dit jaar toch zijn beeldrechten bij de stichting Beeldrecht ondergebracht. Hier moest opnieuw worden overlegd. Duidelijk is het nog niet. Veel makers van publicaties zien liever af van het voor publicatie fotograferen van de Erasmusbrug en dat is jammer voor Rotterdam. Fotograaf Rob Niemantsverdriet die deze discussie is begonnen, vertelde dat zijn opdrachtgever was geschrokken van de foto's van de Erasmusbrug die hij had gemaakt voor een brochure over een architectuurwandeling door Rotterdam. ,,Zulke foto's zijn te duur'', werd gezegd. Van Berkel zelf was in China, waar hij geen tolpoortje bij zijn gebouwen mag zetten. Hij kan beter een voorbeeld nemen aan de gulheid van de erven van zijn voorganger Maaskant, architect van de Euromast, het oudere Rotterdam-vignet.

Er kwamen die dinsdagavond meer verhalen los over megalomane ontwerpers. De oude Nederlandse auteurswet maakt het mogelijk dat zij tolpoortjes zetten bij openbare gelegenheden. De erven van architect Oud claimen nog steeds rechten op foto's van diens gebouwen. Het bontst maakte architect Pi de Bruijn het met een rekening voor een gepubliceerde foto van een blauwe stoel in de Tweede Kamer. Hij had die stoel toch ontworpen? Maar ik heb ook voor die stoel betaald.

Het valt me tegen dat een architect voor een van de meest publieke ruimten van Nederland geen gevoel voor publiek eigendom heeft. Dan kan de overheid hem beter geen opdrachten meer verstrekken, tenzij De Bruijn belooft na de betaling geen rekeningen meer te sturen. De Bruijn zou ook kunnen verbieden dat Kamerleden van een partij die hem niet aanstaat, op zijn stoelen gaan zitten. Zo'n Kamerlid van de verkeerde partij maakt ook ongewenst gebruik van het beeld dat hij heeft ontworpen? En waarom hebben alleen architecten het beeldrecht? Ook metselaars hebben meegebouwd en de ingenieur die de constructie uitrekende. Of Hollandia Kloos, een van de weinige internationale aannemers die zo'n ingenieuze staalconstructie in elkaar kunnen zetten. Allemaal mensen die al zijn betaald voor de opdracht.

Er moet een grens zijn aan de privatisering van de openbare ruimte, aan de excessieve uitoefening van het auteursrecht. Een boze fotograaf vroeg zich af of hij nog wel een man op straat in een Armani-pak mocht fotograferen, want de beroemde mode-ontwerper zou daar ook beeldrecht aan kunnen ontlenen. Waar houdt het op?

Gelukkig is Brussel soms een tikje verstandiger en via een Europese richtlijn is de inhalige auteurswet afgezwakt. Mr.E.Dommering, advocaat en Amsterdamse hoogleraar informatierecht, die verteld had over de rekening van De Bruijn, legde uit dat sinds 1 september foto's met een gebouw als hoofdvoorstelling nu wél mogen worden gepubliceerd. Maar exploiteren mag niet, dus niet zomaar een architectenboek. Kees van der Hoeven, de voorzitter van de Bond van Nederlandse architecten, overweegt nu om richtlijnen voor te stellen dat leden ,,niet meer zeuren'' over het beeldrecht bij foto's. Hij vindt het ,,niet sjiek''. Maar bij een ,,vervelende manier'' van exploitatie van het beeld mag een architect volgens hem wel zijn deel eisen.

Maar wat is een ,,vervelende manier''? Souvenir-Eiffeltorentjes in Parijs? Een koperen Erasmusbrugje? Daar heeft Rotterdam baat bij.

De publieke ruimte is er ook om te exploiteren. Als een transportbedrijf veel winst maakt, hebben de wegontwerpers geen recht op hun deel. Gebouwen zijn er voor het gebruik en niet voor de architect. In beeldhouwwerken kun je niet wonen, in gebouwen wel.

Het is netjes om de architect te waarschuwen als er wat mee gebeurt, daar heeft Van der Hoeven gelijk in. Maar als een kantoor van Koolhaas onprettig is om in te werken, moet het worden aangepast. En als het in de weg staat, moet het worden gesloopt.