Ikea is het nieuwe leven

In het huis van Dragan Klaic, in Amsterdam, staat een Ikea-tafel, 235 centimeter lang en 90 centimeter breed. Die tafel is meer dan een blad met vier poten. Ze speelt een centrale rol in het leven van het gezin Klaic, Joegoslavische ballingen sinds 1991. Aan tafel hebben inmiddels vele mensen plaatsgenomen; oude en nieuwe vrienden, ballingen en bezoekers uit Joegoslavië, immigranten uit andere delen van de wereld. Met Thuis is waar je vrienden zijn heeft Klaic niet beoogd een boek te schrijven over de honderdduizenden immigranten die hun armzalig leven opgeven om in het Westen een ander armzalig leven te beginnen. Klaic wil `iets meer laten zien dan stereotiepe ellende en ontbering, eenzaamheid en isolement.'

Aan de Ikea-tafel neemt dan ook een andere groep ballingen plaats. Hoog opgeleide mensen die daadwerkelijk worden bedreigd of zich bedreigd voelen door de veranderende sfeer in hun land. Intellectuelen die zich over de hele wereld verspreiden, vaak op uitnodiging van regeringen, universiteiten of andere instellingen, vaak ook met uitzicht op een baan, een salaris, een netwerk en vaste grond onder de voeten. Dragan Klaic is een van hen. Hij is hoogleraar aan de Universiteit der Kunsten in Belgrado maar verlaat de stad in 1991, aan de vooravond van de oorlog om Bosnië, als het nationalisme de straten verovert en hij ineens Serviër heet – niet langer Joegoslaaf. Het Theater Instituut Nederland biedt hem een baan aan. Hij wordt er directeur en gaat tevens een hoogleraarschap theaterwetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam bekleden.

Een balling is gedoemd zijn leven achter zich te laten, materiële zaken incluis, en ook Klaic neemt niet veel mee: Afrikaanse beeldjes, een paar tapijten en enkele boekenkisten. Zijn nieuwe Amsterdamse onderkomen richt hij in met spullen van Ikea. (`Ikea is een zegen voor ballingen. Als je een beetje geld hebt [...] kom je naar buiten met een complete inrichting. Goedkoop en snel. Dan begin je een aan een nieuw leven'). Maar door een nieuw interieur aan te schaffen, zijn de dromen en de herinneringen nog niet afgeschaft. Mede dankzij moderne communicatiemiddelen als televisie, radio en internet verdwijnt het onderwerp Joegoslavië nooit van Klaic' Ikea-tafel. De websites op internet zijn vierentwintig uur per dag te bezoeken, zoals die van het blad Naša Borba.

Als het internettijdperk aanbreekt in 1996, opent vooral e-mail een nieuwe wereld voor ballingen. Overal ter wereld blijken oude vrienden, oud-collega's en oud-studenten van Klaic te wonen. Vaak vindt hij hun adressen, nog vaker sporen ze hem op. Ex-studenten zetten zijn artikelen op het net en plaatsen een foto van hem op een website. Als in het voorjaar van 1999 het NAVO-bombardement losbarst, barst in huize-Klaic een communicatie-bombardement los.

Thuis is waar je vrienden zijn is een prachtig boek, gespeend van het ronkende taalgebruik en de emotionele overdaad waaraan sommige Balkan-schrijvers lijden. Het is een ontroerend boek, doordat Klaic in zijn hoofd en hart laat kijken en niet te beroerd is toe te geven dat hij soms fout was, of verrast door de gebeurtenissen. Het is, tenslotte, een boek dat smaakt naar méér. Want hoewel dit boek op zichzelf staat, kan het ook worden gezien als een opmaat voor een – nog te schrijven – prachtige familiegeschiedenis, waarvoor hij van plan is een reis door voormalig Joegoslavië te maken. Maar Klaic heeft nachtmerries over zijn geboorteland. Daarin wordt hij achtervolgd in de hoofdstraat van Belgrado, of opgesloten in een appartement in de stad, dat vervolgens door een woedende menigte wordt belaagd. `Dergelijke dromen doden de lust en de nieuwsgierigheid om echte reizen naar ginds te maken.' Hopelijk heeft hij zijn nachtmerries snel bedwongen en maakt hij zijn reis alsnog.

Dragan Klaic: Thuis is waar je vrienden zijn. Ballingschap tussen internet en Ikea-tafel. Cossee, 176 blz. €16,90