Het verleden haalt je in

Hugo Hamilton schrijft over het worstelen met identiteit en nationaliteit. Zijn nieuwe roman, `Het laatste schot', is gebaseerd op het levensverhaal van zijn Duitse moeder. ,,Ieren hebben een Duitse pub nodig.''

e schrijver Hugo Hamilton hield kortgeleden een serie spreekbeurten in Duitsland, waar zijn boeken in vertaling verschijnen. Op een school in Otterberg, in het zuidwesten, vroeg hij de leerlingen wat het betekende om Duits te zijn. En of er iets was waarop Duitsers trots konden zijn. Klas en leraren staarden hem geschokt aan en zwegen. ,,Het was alsof ik een granaat had gegooid'', schreef hij over dat bezoek. ,,Ik had het gevoel dat Duitser zijn een verboden identiteit is.''

In Otterburg was Hamilton (1953) even terug in zijn jeugd in Dublin en de worsteling met nationaliteit en identiteit waarover hij nog steeds schrijft. Zijn moeder Irmgard was een Duitse die na de Tweede Wereldoorlog in Ierland terechtkwam, zijn vader Jack een fanatiek-nationalistische Ier. Hugo en zijn broer droegen Lederhosen en grofwollige Aran-truien. Ze moesten thuis alleen Duits en Gaelic spreken, want hun vader, die zijn naam had verierst tot Sean O hUrmultaigh, had het Engels, de taal van de Britse bezetter, verbannen. Pas als alle Ieren dat zouden doen, wordt het land vrij, geloofde hij.

In de autobiografische roman The Speckled People (2003), vorig jaar in Nederlandse vertaling verschenen als Sproetenkoppen en in het Duits als Gescheckte Menschen, observeert Hugo het fanatieke en soms aandoenlijke, maar steeds machteloze nationalisme van zijn vader, de liefdevolle diplomatie van zijn moeder en haar heimwee naar het Duitsland van vóór de nazi's. Hij ziet ook hoe hun huwelijk langzaam bezwijkt.

Trots zijn op zijn Duitse afkomst zat er niet in. Hugo's klasgenoten noemen hem Kraut en Eichmann. ,,Het liefst wilde ik zeggen dat ik just Irish was.'' Maar een Ier als de anderen is hij evenmin. Hij is brack, gevlekt, en waar thuis is, weet hij nog steeds niet zeker.

The Last Shot (1991), de roman die volgende week in Nederland als Het laatste schot uitkomt, is het gefictionaliseerde levensverhaal van zijn moeder, deels gebaseerd op de dagboeken die ze bijhield. Ze werkte als klerk voor de Wehrmacht, deserteerde, werd gearresteerd en kwam terecht bij een garnizoen in Tsjechoslowakije als de Russen al vlakbij zijn. Dankzij hun Tsjechische gijzelaars kan de eenheid zich terugtrekken naar de Duitse grens. Dan vlucht de moeder opnieuw, samen met een officier, maar ze stuiten op een groep Poolse dwangarbeiders, die op weg zijn naar huis. De vrouw wordt verkracht.

Dat is de ene helft van het verhaal. De andere is de zoektocht van een jonge Amerikaan, die een kleine dertig jaar later probeert uit te vinden waar en wanneer het allerlaatste schot van de Tweede Wereldoorlog is gevallen.

Naarmate Hamilton die twee strengen ineenvlecht, is het niet moeilijk te raden wie die jongeman is. Maar wie hij echt is, blijft zo toch een mysterie.

,,Ik heb vroeger heel vaak willen ontsnappen, helemaal niets willen zijn en alleen horen bij de moderne pop- en consumptiecultuur'', zegt Hamilton aan zijn keukentafel in het havenstadje ten zuiden van Dublin waar hij woont. ,,Maar je kunt niet doen alsof het verleden er niet is; het haalt je voortdurend in.''

U heeft een actueel dilemma. Europa stelt alle burgers de vraag waar ze bij horen. Wat betekent het nu om Fransman of Litouwer te zijn. Of een Ier?

,,Geen volk is zo geobsedeerd geweest door de vraag wie ze waren als de Ieren. Omdat ze Engels spraken wisten ze niet of ze nog wel Iers genoeg waren. De laatste tien, twintig jaar hebben we veel meer zelfvertrouwen gekregen. We zijn niet meer bang om te verdwijnen. Irishness is een deugd geworden. Toen ik rond de twintig was zong iedereen republikeinse liedjes. Politiek moest onze identiteit verstevigen. Maar vijfentwintig jaar later ontdekken we dat we onszelf een plek op het wereldtoneel hebben gegeven met onze filmmakers en onze schrijvers en ons economische model.

,,Het interessante is wel dat de Duitsers al die tijd ongeveer het omgekeerde deden. Ze probeerden zich te verstoppen voor hun verleden, niet door het te ontkennen, maar door de Duitsheid ervan af te zwakken. Ze ontkenden de kracht van hun cultuur. Schrijvers als Thomas Bernhard en Peter Handke hermodelleerden de Duitse taal om een harde breuk met het verleden te maken. Popartiesten als Sven Regener [zanger van Element of Crime en nu romanschrijver] deden alles in het Engels. Overal hing de weigering om Duits te zijn.''

Die moderne Ierse identiteit, heeft u geschreven, is evenmin probleemloos. Zie de enorme kloof tussen arm en rijk ondanks de economische groei.

,,Wij dachten altijd dat de Ierse identiteit bestond uit slachtofferschap. Ieren werden hun land uitgejaagd door armoede en honger. Nu is er die plotselingen rijkdom en hebben we ontdekt dat onze identiteit óók bestaat uit drugs en corruptie en een nieuw soort armoede waarvoor we zelf verantwoordelijk zijn. En nu we ongeveer net als elk ander land in Europa zijn geworden, blijken we eigenlijk helemaal niet zo veel om de armen te geven. ''

Is de Irishness bedorven door `Europa'?

,,Ierland houdt die clichés vooral zelf in stand. Het is een industrie: Ierland spelen voor de toeristen, daar zijn we goed in. Er zijn nu zelfs nep-authentieke Ierse pubs in Dublin. Ons beste exportartikel komt ons thuis kwellen. Wat we nodig hebben in Ierland is een Duitse pub. Of een Estse pub, als die zou bestaan.''

Vindt u het erg dat rond uw collega James Joyce zo'n toeristische industrie is gebouwd?

,,Dat probeer ik te vergeten. Ik blijf hem zien als een groot Iers schrijver, vooral omdat hij in het Engels schreef en die taal beschouwde als redding voor de Ieren. Hij zag dat Ieren als het ware via de taal konden emigreren om een plek in de wereld te vinden, hoewel mensen als mijn vader zich daar juist tegen verzetten.''

Joyce was een balling en dan worden je ideeën over je land van herkomst scherper. U bent altijd weg uit twee landen, Duitsland en Ierland.

,,Ja, ik heb die dubbele geschiedenis, twee aktentassen. Ik werd hier gedwongen om mijn Duitse verleden te ontkennen. Het was makkelijker te zeggen dat ik een Ier was.''

Ierland was neutraal in de Tweede Wereldoorlog. Je zou zeggen dat ze minder problemen hadden met Duitsers.

,,In de jaren '50 en '60 werd ook Ierland overspoeld met Britse en Amerikaanse films waarin het idee werd aangemoedigd dat alle Duitsers criminelen waren. Dus zo werden we ook zo gezien en behandeld. Je had het gevoel dat je voortdurend terechtstond. Doordat ik voortdurend vermeed te zeggen dat ik half-Duits was, heb ik ook mijn moeder ontkend. Dat hebben Duitsers in Duitsland ook gedaan. Kinderen moesten afstand nemen van hun ouders. Ook daardoor is het idee van een Duitse natie verdwenen, terwijl het idee van een Ierse natie hier juist het belangrijkste was dat er was.

,,Maar terwijl wij Ierse ballades zongen, kwamen de Duiters hier met duizenden tegelijk als toeristen en dat doen ze nog steeds, met Irisches Tagesbuch van Heinrich Böll in hun rugzak. Dat boek ging over het afgelegen, romantische Ierland met zijn stenen muurtjes en ezels en huifkarren. Maar eigenlijk ging het over het soort dingen die in Duitsland toen ontbraken, die vonden ze hier. Het verloren idee van een `thuisland'. Verlangen en heimwee zijn noodzakelijke menselijke gevoelens, maar die mochten de Duitsers na Hitler niet hebben voor hun eigen land. Terwijl de Duitsers nota bene Heimat en Sehnsucht hebben uitgevonden. Maar die woorden zijn zo misbruikt door de nazi's dat je er na '45 geen gevoelens bij mocht hebben. In Ierland wel.''

Speckled People is na Frank McCourts Angela's Ashes ontvangen als wéér een, zij het ongebruikelijk verhaal over een beroerde Ierse jeugd.

,,Dat was eerder unfair voor Frank, want hij slaat kracht uit zijn misère. Ik zie mijn jeugd niet als Iers en al helemaal niet nu het boek in Duitsland is verschenen. Zelfs mijn vader probeerde in zijn compromisloosheid Duitser te zijn, terwijl mijn moeder juist meer Ierse wilde worden. Gescheckte Menschen is een goede titel, het voelt een beetje als een schaakbord.''

U koos in dat boek het beperkte perspectief van een kind, terwijl u veel wil zeggen dat een kind niet begrijpt.

,,Dat is de illusie die ik probeer op te wekken. Je kunt de problemen van de geschiedenis beter laten zien via de geest van een kind. In een volwassen perspectief wordt het dikke soep. Al die tegenstellingen van identiteit en historische ballast zijn helder in de geest van een kind, want ze spreken voor zichzelf. Als volwassene moet je er een houding en een oordeel over hebben, en die heb je ook. Je reageert als op commando, bijvoorbeeld door iets de schuld te geven. Een kind doet dat niet, maar accepteert de feiten zoals ze zijn. Aan de andere kant zei mijn moeder altijd dat niemand echt opgroeit. Volwassenen blijven ook kinderen, want ze zien nog steeds niet het complete plaatje.''

Worden landen volwassen?

,,Nee, ja, ze leren. En ze blijven ook dezelfde vergissingen maken. Maar door zijn verleden te onderzoeken heeft Duitsland vermoedelijk een soort stap vooruit gedaan die geen ander land heeft gedaan. Japan niet. En Engeland en Amerika trouwens ook niet. Het gevaar dat een land zijn verleden herhaalt, is in Duitsland waarschijnlijk kleiner dan waar ook. Alles was weg, ook fysiek, dus moesten de Duitsers het opnieuw uitvinden. Duitsland zou een leidende kracht in de wereld kunnen zijn, juist omdat het zelf de misdadiger was. Ze zijn naar de hel geweest en kunnen erover vertellen hoe het is.''

Dragen Duitsers ook wat u `het droevige gen' noemt, zoals de Ieren en de joden?

,,Ik denk dat ze daar overheen zijn, omdat ze zichzelf geleerd hebben om eerst naar hun eigen slachtoffers te kijken. Daar kunnen we van leren, zoals de gepolariseerde wereld nu laat zien.''

U schrijft ook ergens dat de Ieren een deel van hun DNA buiten hun lichaam dragen, in de vorm van verhalen en liederen.

,,Ierland is geen land waar mensen elkaar fysiek veel aanraken. Ze raken elkaar aan met woorden en grappen, omdat ze op een eiland wonen.''

Zouden eilandbewoners verbaler zijn dan andere volken?

,,Ik overdrijf, maar er zit wel iets in. Eilandvolken zijn een tikje claustrofobisch. Ik vond het als kind al en mijn moeder vond het ook. Ik zag dat de intimiteit in woorden lag die je in het Duits niet kan herhalen. Mensen raken elkaar overal ter wereld aan met woorden, maar de Ieren hebben er een typische manier voor. Emotioneel, licht hysterisch en op een manier die nog steeds suggereert dat het eind van de wereld nabij is en er geen morgen is. Vriendschap in Duitsland ligt op een praktischer niveau. Je belt elkaar en zorgt dat je de ander na enige tijd weer ziet. Ieren hebben daarentegen een bepaalde once in a lifetime-manier om de dingen te zeggen, alsof ze je grootste vriend op aarde zijn.''

Uw twee romans over de anti-superheld Coyne, een politie-agent in Dublin die als een Don Quichotte allerlei vermeende misstanden te lijf gaat, onderhoudt zulke vriendschappen.

,,De Coyne-boeken [Headbanger en Sad Bastard] zijn een voorloper van Speckled People. Ik probeerde een personage te scheppen zoals mijn vader, die zichzelf ziet als de hoeder van proper Irish values. Hij is iemand voor wie je wel sympathie moet hebben, ook al is hij compromisloos. Hij ziet dat hij uitsterft en daar vecht hij tegen. Dat is trouwens een van de grote vragen waarmee we nu in Europa worstelen. Wat in Ierland gebeurde, gebeurt overal. De ene taal sterft uit, een way of life wint en een andere sterft uit. Sterven we allemaal uit om samen Europees te worden? Gaan we op termijn allemaal dezelfde taal spreken en hebben we dan allemaal heimwee?''

Spreken uw kinderen Gaelic?

,,Heel weinig, al verstaan ze het wel. Maar ik probeer om niet als mijn vader te zijn. Ik vind dat je land niet de plek is waar je voeten toevallig staan. Je vaderland is gemaakt van de boeken die je hebt gelezen, de mensen die je hebt ontmoet en de films die je hebt gezien en wat er allemaal nog meer in je hoofd omgaat.''

Een wereld van zes miljard landen?

,,Ja, en die overlappen elkaar vergaand. Maar het is een beter model dan proberen het verleden intact te laten en door andere culturen te bestrijden. Iedereen in de wereld heeft angsten over de plek waar hij fysiek thuis hoort, maar misschien neemt dat wel af en raken we wortelloos. Misschien ben je inderdaad wel het tv-programma dat je bekijkt, zoals mijn vader voorspelde. Als we Friends bekijken zíjn we Friends. Waar je ook woont. Als we het programma niet aanzetten, weten we niet waar ze zijn.''

Misschien, trok Hamilton vorige week op de opiniepagina van The Guardian die lijn door, zijn de Duitsers wel de pioniers van zo'n ontwikkeling, ,,waarlijke internationalisten, met wereldomspannende smaken en een vloeiende beheersing van het Engels. Maar als het idee van een natie achterhaald is, dan geldt dat ook voor identiteit. Het zou betekenen dat er niet zoiets is als Duitser-zijn en dat ze geen individualiteit hebben, alleen de surrogaat-identiteit van Guinness T-shirts en Iers zijn in een Ierse pub. Misschien gaan de Duitsers langzaam in ballingschap, emigreren ze naar een nieuwe grenzeloze identiteit.'' Om te eindigen met een vraag. ,,Maakt het een einde aan de eenzaamheid om een Duitser te zijn?''

`Het laatste schot' verschijnt volgende week bij uitgeverij Meulenhoff, vertaling Miebeth van Horn; 223 blz., €17,50

    • Hans Steketee