Een bange, boze muis op zoek naar zijn kind

Hoe belangrijk Art Spiegelman is geweest voor de internationale stripwereld wordt bij het verschijnen van zijn nieuwste boek In de schaduw van geen torens weer eens duidelijk. Overal kom je recensies van het boek tegen en interviews met de man die met Maus een Pulitzerprijs won. Eigenlijk heeft hij zelf niet zoveel strips gemaakt. Hij was in de jaren tachtig verantwoordelijk voor het avant-gardistische striptijdschrift RAW. Het is vooral de stunt met Maus, zijn werk achter de schermen als uitgever en het illustratiewerk voor The New Yorker – onlangs gebundeld in Een kus uit New York – waarmee hij zijn reputatie vestigde én behield.

Het is al meer dan tien jaar geleden dat Spiegelman een stripboek publiceerde, dus de verwachtingen waren hooggespannen. De eerste pagina's van In de schaduw van geen torens kregen, net als in allerlei andere Europese kranten, ook in deze krant een voorpublicatie. De man werkt echter bijzonder langzaam waardoor het verhaal in veel dagbladen niet tot het einde doorliep. De strip is geknipt voor publicatie in een krant. In het boek zijn de grote platen op A3-formaat dwars geplaatst. Bij een kleinere weergave in een traditioneel stripboek zou er weinig overblijven. Dat ongebruikelijke formaat heeft Spiegelman nodig om te experimenteren met de lay-out. De verschillende korte strips staan over de grote bladzijden verspreid, maar vormen toch een eenheid door verwijzingen in de achtergrond of door overlappingen.

Spiegelman noemt het boek een `strip-essay'. In tegenstelling tot de lijvige `striproman' die Maus is, beslaat In de schaduw van geen torens maar tien platen. Als je het boek in de winkel ziet liggen, zou je dat niet zeggen, want het is net als sommige kinderboeken uitgegeven op gekartonneerd papier. Dat maakt het boek duur, maar geeft het wel de monumentale uitstraling die het verdient. Het is namelijk de eerste strip over 9/11 die er écht toe doet. Er zijn in de nasleep van de aanslagen in New York en het Pentagon al veel stripboeken over dit onderwerp verschenen, maar naast de oprechte verbijstering en woede overheerst daarin telkens het patriottisme en wordt er voortdurend met de Amerikaanse vlag gezwaaid.

Spiegelmans vlag is geen symbool waar iedereen zich als één man achter moet scharen, maar juist een vlag die het land verdeelt. Het blauw met witte sterren staat voor de Democraten, de rode strepen voor Republikeinen. Amerika is volgens Spiegelman dus verdeeld in een blauwe en rode zone en hij geeft toe dat hij `nog NOOIT in de Rode Zone is geweest, waar 44 procent van de Amerikanen de evolutietheorie afwijst'. Zo'n opmerking zou hem in het Amerika van vlak na de aanslagen niet in dank zijn afgenomen. Tegenwoordig lijkt er meer kritiek en discussie mogelijk, maar het is geen verrassing dat vooral Europeanen zijn boek hebben voorgepubliceerd.

Volgens Spiegelman is In de schaduw van geen torens ontstaan uit verwarring, en dat zie je aan het boek af. Er is met moeite een rode draad te ontdekken, de pagina's zijn ingewikkeld van opbouw (het gebrek aan leesrichting moet bij de lezer dezelfde verwarring veroorzaken), allerlei verschillende stijlen en referenties naar oude krantenstrips (om de geesten van het verleden te laten spreken) wisselen elkaar af. Het is Spiegelmans verdienste dat hij van deze ogenschijnlijke janboel toch een fascinerende eenheid heeft weten te smeden. De paniek die de tekenaar zelf heeft gevoeld toen hij de door de hitte wit gekleurde, brandende torens zag instorten, is voelbaar op elke pagina. Het beeld van die torens is een leitmotiv van de strip. Spiegelman heeft het instorten, dat slechts enkele seconden duurde, zelf aanschouwd, maar er zijn geen videobeelden van die kortstondige, zinderende witte hitte. Om het zelf ook niet te vergeten toont hij dat moment op elke pagina.

Vlak na de aanslag ging Spiegelman met zijn vrouw op zoek naar hun dochter Nadja, die die dag op een school vlakbij de Twin Towers zat. Opeens zien we Spiegelman in de rol van verhalen vertellende muis. Net als in Maus, waarin zijn joodse vader herinneringen ophaalt aan het concentratiekamp. In dat boek waren de joden muizen, de Duitsers katten en de Polen varkens. Om de ontzetting van het moment te benadrukken, kruipt de tekenaar in de rol van holocaust-overlevende. Dankzij de doortastendheid van zijn vrouw lukt het hun als enige ouders de school binnen te komen waar Nadja samen met drieduizend kinderen vastzit. Samen lopen ze snel weg van de plaats waar de flats op instorten staan. Ondertussen heeft hij oog voor krankzinnige details, zoals een man die de torens schildert terwijl ze in brand staan. `Het model heeft bewogen', want er is niets anders meer te zien dan een grote rookwolk.

Daarna wordt In de schaduw van geen torens steeds grimmiger. Spiegelman weet zich geen raad met de woede over de aanslagen, is kwaad op alles en iedereen en voert bijvoorbeeld actie tegen de gemeente die na de ramp de luchtkokers van de scholen niet schoonmaakte, omdat de luchtverontreiniging wel mee zou vallen. In een andere, korte strip tekent hij de wereld op zijn kop: `Ik werd in een andere werkelijkheid geslingerd waar George Bush president was!'

In de schaduw van geen torens besluit met de reproductie van een aantal oude krantenstrips die Spiegelman zich herinnerde terwijl hij aan de 9/11-strip werkte. The Yellow Kid, Little Nemo en minder bekende zoals Foxy Grandpa zijn op fraaie wijze gereproduceerd. Het is leuk om die oude pagina's weer eens te zien, maar toch is het op het eerste gezicht een vreemd einde van Spiegelmans aangrijpende relaas.

Iets later wordt me opeens duidelijk waarom hij een link heeft gelegd tussen die oude pagina's en zijn postmoderne tekenstijl, waarin hij naar verschillende auteurs verwijst. We kunnen nu precies zien door welke krantenstrips uit het verleden de tekenaar is geïnspireerd. Op zichzelf is dat ook een plausibele verklaring voor het extraatje van oude pagina's, hoewel het vermoeden dat het vooral om vulling gaat, daarmee nog niet helemaal is weggenomen. Feit blijft dat Spiegelman drie jaar heeft gedaan over de tien pagina's die In de schaduw van geen torens telt. En toch heeft hij daarmee overtuigend zijn verhaal verteld, want hij zegt op die tien bladzijden meer dan andere tekenaars in het veelvoud daarvan.

Art Spiegelman: In de schaduw van geen torens. Casterman, 36 blz. €39,50. De Engelse editie is verschenen bij Pantheon en kost €19,90