De mores van Amsterdam

Het Nederlands Film Festival in Utrecht werd woensdag geopend met Eddy Terstalls komedie `Simon'. ,,`Simon' gaat over het homohuwelijk en over euthanasie en er komen misschien wat te veel tieten in voor.''

Even een telefoontje voor het gesprek echt kan beginnen. ,,Nee'', zegt Eddy Terstall in de hoorn. ,,Dat is als Camiel naar de papegaaienkooi loopt.''

Er is een zinnetje verdwenen. Uit zijn nieuwste film, Simon. Een zinnetje dat bij dit beeld hoorde. Raadsel. De film werd Engels ondertiteld om te kunnen meedingen naar de Oscar en toen bleek ineens dat zinnetje te zijn verdwenen. ,,Er staat essentiële informatie in'', zucht de 40-jarige regisseur aan tafel in zijn vaste café De Kat in de Wijngaert in de Amsterdamse Jordaan. Zijn moeder zet koffie en spawater op tafel.

Wat voor essentiële informatie?

,,Hier legt de vertelstem uit dat Simon iedereen `buurman' noemt, of die nou in Apeldoorn woont of hier om de hoek.''

Is dat essentieel? Simon zegt zelf de hele verdere film toch buurman tegen iedereen?

,,Ja.''

Waarom moet een vertelstem dat dan van tevoren uitleggen?

,,Die voice-over heb ik nodig om te laten zien dat de ene hoofdpersoon, Camiel, een beetje beschouwelijk is. Dat hij aankijkt wat voor iemand de andere is, Simon dus. Dat je niet denkt dat Camiel zich alles wat Simon zegt zomaar laat aanleunen.''

Het duurt een kwartier eer duidelijk wordt van wie de stem is en daarna komt de film pas goed op gang.

,,Ja, al mijn films beginnen nogal gammel, dat is een probleem. Je komt bij mij nooit met een knal binnen. Ik heb altijd zeker tien minuten nodig om mijn hoofdpersonen te leren kennen.''

De hoofdpersoon is een crimineel.

,,Simon is helemaal geen crimineel!''

Hij is een hasjhandelaar.

,,Een kleinschalige jongen. Geen man van liquidaties en zo, dat zijn psychopaten die dat soort dingen doen. Deze film gaat juist over mensen die ik ken, over het Amsterdam dat ik ken, de Jordaan en Zuid. In Zuid staan de mooie huizen waar coffeeshophouders als Simon gingen wonen zodra ze een smak geld hadden verdiend. Dat heb ik in de jaren tachtig zelf zien gebeuren.

,,Deze film hangt erg op de hele mores van Amsterdam. De grappen, het geouwehoer, de scheldwoorden. Amsterdammers die ik ken zeggen nooit `hee eikel', daar zijn ze veel te origineel voor. Die zeggen `hee grutto' of `hee lapjeskut'. Of: `Hee Pipo, is je zakdoek in de was?'''

De film bestaat vrijwel geheel uit scènes van mensen die met elkaar praten. Is dat de ultieme vorm van vriendschap?

,,Voor mij wel. Ik ben opgegroeid in de Jordaan, waar een heel verbale cultuur heerst. In cafés zitten praten.''

,,3-3 man!'' Een blonde jongen komt binnen en wendt zich plompverloren tot Eddy Terstall. De dag voor dit gesprek zaten ze samen op de tribune bij Ajax-ADO Den Haag. ,,Hou op'', zegt Terstall. (Ajax had met 3-0 voorgestaan en het gelijkspel voelde als verliezen.) De jongen begint de spreekkoren van Haagse supporters nog even over te doen. ,,`Boukhari, je moeder heeft een snor.''' Hij gnuift. ,,Zou jij ermee zitten, Eddy, als ze dat tegen je zeiden? Nee toch?'' ,,Wel als ze ook nog zeggen: `Boukhari, je zuster is een hoer' en `Boukhari, je vader neukt een schaap', ja'', zegt Terstall. ,,Dan is het echt niet leuk meer.''

De belangrijkste elementen van Terstalls dagelijks leven zijn de belangrijkste elementen van zijn films. Ouwehoeren. Cafés. Voetbal. Voetballen is een vorm van instant geluk die met filmen niet te vergelijken is. ,,Een vrije trap waarvan je zodra je schopt al voelt dat het een doelpunt zal worden. Daarbij vergeleken is film een heel secundaire ervaring.''

Ook als die film wordt uitgenodigd om een festival te openen en ingezonden wordt voor de buitenlandse Oscar?

,,Dat Simon het Nederlands Film Festival opent is vooral zakelijk leuk. Er komt meer publiciteit op af. Ik geef een heleboel interviews. Dat van die Oscar, daar hadden we stiekem op gehoopt. Maar een komedie wint daar nooit. Toch is het het moeilijkste genre. Een komedie wordt het snelst beoordeeld. Als je moet lachen, dan is het goed. Lach je niet, dan is het niks. Bij drama gaan mensen achteraf nog helemaal beredeneren wat ze hebben gezien en denken ze: `Misschien was het toch beter dan ik dacht.' Ik was opgelucht toen ik met een groepje vrienden naar Simon ging kijken en ik ze hoorde lachen. Ik denk altijd, er zijn toch zat mensen zoals zij en ik.''

De nonchalance van Eddy Terstall wanneer hij over zijn werk als filmer praat. Hoe eenvoudig hij het scenario aanpakt. In het café zitten, pen in de aanslag, proberen zijn personages te kennen en dan afwachten hoe ze beginnen te spreken. ,,Hee, nu zegt-ie dit, en dan onmiddellijk reageren.'' Hoe simpel hij filmt. Niet al te veel stilering, dat noemt hij dodelijk voor comedy. Een medium tot wijd kader en de grap overlaten aan de timing van de acteurs. ,,Ik let vooral op de intonatie.''

De eerste twee van zijn films, Transit en Walhalla kwalificeert hij nu als ,,viertjes, vijfjes''. Te veel pretenties. ,,Ik wist niet hoe het leven in elkaar stak. Wilde iets heel groots vertellen en bedacht daar karakters en situaties bij. Nu werk ik precies andersom, ik denk vanuit de personages.''

Een wat wazige man komt bij ons tafeltje staan en begint over zijn woorden te struikelen. Hij vraagt ten slotte geld voor een kop koffie. ,,Je krijgt een kop koffie van me'', zegt Terstall en hij roept tegen de barvrouw dat deze man op zijn rekening een koffie kan bestellen. Geen spoor van padvinderstevredenheid op het gezicht van de filmer. Grootsteedse zakelijkheid. Er is altijd wel iemand die wat van je wil. Je reageert.

Bij zijn eerste films moest hij te veel compromissen sluiten om ze te maken, zegt hij. Sinds Hufters en Hofdames werkt hij met een vast groepje gelijkgezinden en sindsdien gaat het beter. Simon vindt hij het best tot nog toe. Hij is lyrisch over zijn acteurs. Cees Geel, als wereldwijze jongen een perfecte Simon. Marcel Hensema (Camiel), helemaal maf en als acteur tot alles in staat. Zo gaat hij het rijtje af. Nadja Hüpscher, die `Morgen ben ik de bruid' ietsje valser moest zingen, voor een des te ontroerender effect.

Ze hebben razendsnel moeten werken, legt hij uit. Niet alleen omdat Cees Geel elke middag om half vier alweer moest worden afgeschminkt om 's avonds in de musical de Drie Musketiers te kunnen spelen. Vooral omdat het weer op een koopje moest. De film was op 2,4 miljoen euro begroot, producent Spaghetti film kon niet meer dan 1,1 miljoen vinden.

Wonderlijk, in een tijd dat toegankelijke films publieksfilms heten en via zogeheten cv-constructies fiscaal voordelig een miljoenenbegroting kunnen opstellen.

,,Simon mocht van de verantwoordelijke instanties geen cv-film worden. We hadden geen succesvol boek, geen soapsterren en geen formule. Bovendien heeft de VARA ons drie jaar aan het lijntje gehouden, tot ze uiteindelijk voor De Dominee kozen. Toen heeft de VPRO ons geholpen. Daar waren ze er in een week uit. We kregen het geld en ze hebben zich verder nergens mee bemoeid.

,,Ik ben blij dat de film is gemaakt, hoor. Maar ik moet wel gaan bezuinigen op alle begrotingsposten. De crew wordt dus gestraft voor het feit dat ze meedoen aan een film waarvan ze het script mooi vinden. Het bedrag dat ik hun oorspronkelijk had willen betalen, hadden ze zo kunnen verdienen bij De Dominee.

,,De huidige filmbestuurders in Nederland denken alleen aan cijfertjes. Het zijn echt VOC'ers, die voorspelbare en laf geproduceerde films steunen. Ik heb met collega-regisseur Martin Koolhoven wel eens geprobeerd door te dringen in het overleg- en lobbycircuit. Wij hielden bij de Federatie Filmbelangen een pleidooi voor wat we de `zichtbare' film noemden, films die misschien nog wel eens aan een buitenland worden verkocht of het goed doen op een festival. Ze bekeken ons als koeien het onweer.''

Het draagt allemaal niet bij aan zijn filmplezier. Hij denkt ernstig aan stoppen met filmen. Eén, misschien nog twee films wil hij maken. De volgende staat al op stapel. Vox populi heet die. ,,Over de rechtstaat'', zegt Terstall losjes.

Dan belt de producent. Slecht nieuws van Buitenlandse Zaken. De vorige films van Eddy Terstall zaten meestal in een reispakket van het ministerie. Ze werden meegenomen bij officiële buitenlandse reizen of vertoond aan officieel buitenlands bezoek in Nederland. Maar Simon willen ze niet. Als hij met een laconiek `nou ja' heeft opgehangen, telt Terstall de diplomatieke belemmeringen op. ,,Simon gaat over het homohuwelijk en over euthanasie en er komen misschien wat te veel tieten in voor.''

En er wordt flink in geblowd.

,,En er wordt flink in geblowd. Allemaal dingen die voor mij doodgewoon zijn. Maar dat is 10 september-denken. De wereld die ik ken, is aan flarden gegaan na de aanslagen van 11 september. De resten ervan liggen nu onder schot vanuit de rechterkant van de samenleving, de Balkenendes en de Donners. En dat is dan nog mild rechts. Mild vergeleken bij het extreem-fascisme van een land als Saoedi-Arabië. Of bij ultra-fascist Osama bin Laden. Die mensen haten ons niet om wat we doen, maar om wat we zijn.''

De nonchalance is op slag verdwenen. ,,Dit is acuut'', zegt hij. ,,Rechts ligt met extreem-rechts op ramkoers.'' Terstalls wereld van ruimhartige tolerantie dreigt tussen beide te worden vermalen en dat vraagt om ,,krachtdadige redelijkheid''.

Om geweld?

,,Fascisme moet je desnoods met geweld bestrijden. ''

Is film daarvoor te vrijblijvend?

,,Ik zou mezelf voor mijn kop slaan als ik mijn hele leven aan plaatjes schieten vergooi. Voor mij is filmen nooit een doel in mijn leven geweest. Ik zoek nu een andere manier om mijn communicatieve vaardigheden in te zetten.''

In de politiek?

,,Ik zoek een politiek platform. De PvdA was voor mij de meest natuurlijke plek, maar ik weet het nu niet meer. Kijk, je hebt cultuurrelativisten, die vinden dat je moet respecteren dat iedere cultuur nu eenmaal zijn eigen waarden heeft, ook als die indruisen tegen wat je zelf belangrijk vindt. En je hebt universalisten die van mening zijn dat sommige waarden zo belangrijk zijn dat ze door iedereen zouden moeten worden gedeeld. Van de cultuurrelativisten zitten 60 procent aan de linkerkant van het politieke spectrum en 40 procent rechts. De universalisten zitten voor 60 procent aan de rechterkant en voor 40 procent links. Ik ben een universalist en ik vind dat de universalistische gedachte actief in de wereld moet worden verspreid.''

Door wie?

,,Door Europa. Ons werelddeel is dat verplicht na de verschrikkingen die er hebben gewoed in de vorig eeuw. Er is een morele en praktische noodzaak om de verworvenheden die we hier sindsdien hebben opgebouwd, met de rest van de wereld te delen. Europa is de hoop van deze eeuw.

,,Waar blijft de islamitische Mandela? Of de islamitische Gandhi? Of het eerste islamitische land dat een auto bouwt? Volgens mij hebben we twee wapens tegen Al-Qaeda nodig. Je moet de armoede bestrijden, want ze zijn rattenvangers, en je moet een heleboel gerichte kruisraketten opstellen.''

`Simon' is vanaf 22 september op het Nederlands Film Festival in Utrecht te zien en vanaf 30 september in de bioscoop.

    • Bas Blokker