Wereldideeën door de qat

Iedere dag als het tegen drieën loopt, stroomt de Ans-bazaar in de Jemenitische hoofdstad Sana'a vol met mannen. Rijen dik wandelen ze langs loodsen waar plastic zakken vol met groene blaadjes hangen. Op deze bazaar wordt de beste qat van Jemen verkocht, de nationale drug.

Mourat al-Belin is naar zijn qatboer gegaan om een verse partij blaadjes en twijgjes te kopen. De klanten verdringen zich om de qatboer heen. Sommigen hebben groene tanden van het kauwen. Al-Belin geeft me er een paar; ze smaken bitter. Ik moet er uren op kauwen, beveelt hij.

De qatstruik (catha edulis) groeit in de bergen van Jemen, Kenia, Ethiopië en Somalië. Qatbladeren en -twijgjes hebben bij langdurig kauwen een licht verdovende werking. In Nederland is het kauwen van de plant legaal. De gemeente Tilburg overweegt zelfs een gebruikersruimte te openen voor Somaliërs die niet zonder hun plantjes kunnen.

Qat is de nationale obsessie in Jemen. Tussen drie en zeven in de namiddag staat bij iedere man in Jemen wel een wang bol van de blaadjes. Sommige vrouwen en kinderen gebruiken het ook, maar niet zo massaal en openlijk als de mannen. Niemand is verslaafd aan qat, zeggen ze, maar de Jemenieten gebruiken het overvloedig. De blaadjes in mijn mond gaan intussen steeds meer tussen mijn kiezen zitten. Vol verwachting wacht ik op wat komen gaat.

In het qatcafé Layali Ons ligt Sabah Ahmed (25) onderuit op een van de lage kussens. Rode lampen verdringen de duisternis. Een man met een kalasjnikov staat voor de ingang. Iedere week geeft Ahmed 3.000 rial (13 euro) uit aan qat. Hij verdient 8.000 rial per week. ,,Ik zit liever hier dan thuis, thuis valt mijn vrouw me lastig'', zegt Ahmed. Hasj of heroïne zal hij nooit gebruiken. ,,Gelukkig houdt Allah me ver weg van dat soort dingen.''

Veel Jemenitische vrouwen kijken lijdzaam toe. ,,De mannen werken veel minder als ze kauwen. Ze zeggen dat qat ze energie geeft maar eerst kletsen ze maar wat raak en vervolgens zijn ze moe'', zegt dr. Amat al-Razzak, hoogleraar aan de universiteit van Jemen. ,,Onze economie lijdt er onder.'' Inflatie in Jemen staat op 11 procent, werkloosheid op 35. ,,Mannen werken op halve kracht door de qat'', concludeert ze.

Maar de economie moet het afleggen tegen de traditie. ,,Toen de Ethiopiërs ons land in 600 binnenvielen hebben ze qat meegebracht. Of was het nou 1400? Nou ja, ik weet het niet meer zo goed'', zegt de consulent dr. Otman Al-Koshab wazig. Ik spuug mijn blaadjes uit, maar dat is helemaal niet goed, vindt Al-Koshab. ,,Qat moet je leren kauwen, ik stel voor dat je het de hele week doet. Dan word je net zo als wij.''

Al-Koshab, die aan een Amerikaanse universiteit is afgestudeerd, is net door zijn 17-jarige zoon Osama naar de Ans-bazaar gereden. Hij heeft al flink wat qat gekauwd vandaag, want hij kletst wat af, het belangrijkste effect van de drug, zo menen de Jemenieten. ,,Het is ook goed voor seks!'', zegt Al-Koshab met een dikke knipoog.

Met zijn vers aangeschafte blaadjes balanceert hij over de opgebroken straten van de Jeminitische hoofdstad Sana'a, op zoek naar Osama die in een afgereden Nissan op zijn vader wacht. Dr. Al-Koshab heeft een wereldidee. Die heeft hij altijd als hij qat kauwt. ,,We moeten qat over de hele wereld gaan exporteren. Jemen zal er rijk van worden!'', zegt hij.

Dat qat legaal is in Nederland, in tegenstelling tot Zwitserland, België en Frankrijk, is als een lopend vuurtje door de bazaar gegaan. Volgens veel handelaren is er veel vraag in Nederland naar verse qat. En in Jemen is veel aanbod.

Op de Ans-bazaar kijkt verkoper Mufeed Mutahar blij als hij een buitenlander ziet, een handelaar, denkt hij. Hij woonde jaren in Canada en daar kon hij ook gewoon qat eten. Op dit moment doet hij onderzoek naar de mogelijkheden om qat in Europa af te zetten. ,,Het is net als thee, sigaretten of koffie; het is geen ernstige verslaving en je moet er alleen niet excessief van eten zoals wij doen.''

Dr. Al-Koshab wil ook graag qat naar Nederland zenden voor de verkoop. ,,Qat is niet slecht. Het gaat er alleen maar om dat we in Jemen qat anders gaan gebruiken. Nu eet ik het als een beest. Kijk nou, ik eet wel 2.000 blaadjes op een dag!'', zegt hij in zijn kantoor. Hij zit op de grond met een blikje Pepsi diet, omringd door lege plastic zakjes en groene blaadjes. ,,Ik wil graag onze blaadjes naar Nederland brengen. Geïnteresseerden kunnen me bellen.'' Zijn tanden zijn groen van de bladeren.

Osama brengt me naar buiten. Nee, hij gebruikt zelf geen qat. En nee, hij is het ook niet van plan. ,,Mijn vader kan niet meer zonder'', zegt hij verlegen. Sommigen van zijn vrienden gebruiken ook, maar Osama niet. ,,Ik doe liever wat anders met mijn toekomst.''

    • Thomas Erdbrink