Gaten zo groot als volwassen kerels

Het vliegveld van Johannesburg is populair, sinds 11 september 2001 verwerkt het 17 procent meer luchtverkeer. De beveiliging laat te wensen over. ,,Twee jaar geleden werden er veel auto's gestolen. De laatste trend is laptops.''

Ach, de gaten in het hek rond de luchthaven van Johannesburg International Airport. Piet van der Merwe grinnikt als hij mij door het roestige gaas rond de best beveiligde vierkante kilometers van Zuid-Afrika ziet kruipen. Hij is van de douane, ,,afdeling drugs en andere smokkelwaar''. Gaten in het hek, ook al zijn ze zo groot als volwassen kerels, zijn z'n verantwoordelijkheid niet. Daar is de politie voor, en die is in geen velden of wegen te bekennen. ,,Kijk eens hoe vaak dit gat gebruikt wordt, het gras is helemaal platgetrapt.''

De beveiliging van Afrika's grootste luchthaven ligt van alle kanten onder vuur, letterlijk. Donderdagavond baanden drie overvallers zich een weg naar een KLM-toestel dat net uit Amsterdam was gearriveerd. Twee politiemannen die ervoor sprongen, raakten gewond. De overvallers wisten te ontsnappen, zonder de buit. Vier dagen eerder werd de kas geleegd in een restaurant in de aankomsthal. De overvallers sloten het personeel op in de keuken en de dieven ontkwamen. In die week werd ook een safe gestolen in het kantoor van British Airways.

De berichten hebben tot een Pavlov-reactie geleid bij de Zuid-Afrikaanse media, de luchtvaartmaatschappijen en het verantwoordelijke luchthavenbedrijf Airport Company South Africa (ACSA). De lokale pers heeft de afgelopen dagen diverse malen eigenhandig de beveiliging getest en dikke onvoldoendes uitgedeeld. Gaten in de hekken, defecte alarmsystemen, onoplettende veiligheidsbeambten.

KLM staakte afgelopen zondag voor onbepaalde tijd alle waardetransporten (diamanten en edelmetalen) en stuurde begin deze week twee veiligheidsexperts uit Amsterdam. Airport Company South Africa presenteert intussen de ene na de andere verbetering van het beveiligingssysteem. Extra patrouilles langs de hekken rond de luchthaven. Betere ingangscontroles. Gewapende begeleiding van waardetransporten.

De reacties lijken sterk op die in december 2001. Toen werd ook een KLM-toestel overvallen op de luchthaven van Johannesburg en kwamen de overvallers weg met diamanten ter waarde van 1 miljoen dollar en 100.000 Amerikaanse dollars in contanten. KLM staakte toen zes maanden lang de waardetransporten. De ministeries van Transport en Veiligheid lanceerden vervolgens `Operatie Inktvis', wat onder meer leidde tot een verveelvoudiging van het aantal politieagenten op de luchthaven.

Het risico van Johannesburg International wordt echter bepaald door twee factoren, waar ook meer agenten moeilijk vat op hebben. De eerste is het succes van de luchthaven. Sinds 11 september 2001 is het luchtverkeer naar en van Johannesburg met 17 procent gestegen. De terminals verwerken tegenwoordig dagelijks 40.000 passagiers, 25.000 stuks bagage, 53 luchtvaartmaatschappijen.

Het ministerie van Toerisme is juichend over die cijfers en heeft een kant-en-klare verklaring voor de groeiende populariteit. Terreuralarm, oranje en rode fases bestaan hier niet: de Zuid-Afrikaanse regering was tegen de oorlog in Irak en een fervent voorstander van de Palestijnse staat. Modieuze ziektes als sars kennen Zuid-Afrikanen bovendien ook niet, de afkorting staat hier voor de belastingdienst (South African Revenue Service).

Het succes van Zuid-Afrika als vakantie- en zakenbestemming is op de luchthaven overal te zien. Dit jaar verrezen gloednieuwe aankomst- en vertrekhallen, er worden nieuwe hangars gebouwd en reusachtige viaducten op de aanvoerroutes.

Volgens de woordvoerder van ACSA, Jacqui O'Sullivan, leidt het succes niet per definitie tot een verslapping van de beveiliging. ,,De veiligheid behoort mee te groeien'', zegt ze op haar kantoor. Maar internationale onderzoeksrapporten denken daar anders over. Volgens het Britse adviesbureau voor luchthavens Norman Shanks Associates International zijn met vooral de hekken rond het luchthaventerrein niet met hun tijd meegegroeid. ,,Het hek gaat over een beekje en het is mogelijk om over het bestaande hek heen te klimmen vanuit de openbare ruimte'', citeerde de krant Saturday Star afgelopen weekeinde het vertrouwelijke rapport. ,,Het elektrische hek rond het vliegveld werkt niet.''

Een tweede factor is de groeiende misdaadindustrie in Zuid-Afrika. Afgelopen maandag presenteerde de Zuid-Afrikaanse politie de jaarlijkse misdaadcijfers. In 2003 werden in het land (met ruim 45 miljoen inwoners) 19.824 moorden gepleegd, wat volgens het hoofd van de politie ,,een bevredigend resultaat'' is. Het jaar ervoor werden namelijk 700 moorden meer gepleegd. Ter vergelijking: in Nederland worden jaarlijks 300 moorden gepleegd.

Het aantal gewapende roofovervallen is in dezelfde periode echter met 5 procent gestegen, tot 133.000 per jaar. De luchthaven van Johannesburg lijkt aan die trend niet te kunnen ontsnappen. Woordvoerder O'Sullivan beschrijft de almaar veranderende tactieken van de dievengilde op de luchthaven. ,,Twee jaar geleden werden er veel auto's gestolen. Sindsdien vragen we iedere automobilist bij de uitgang van de parkeergarage de sleutels te laten zien, om er zeker van te zijn dat het zijn of haar auto is. Toen kwamen de illegale kruiers, die er met de bagage vandoor gingen. Daar waarschuwen we nu voor. De laatste trend is laptops. Sommige passagiers zijn ook wel erg onoplettend als ze de computer onbewaakt op het karretje laten liggen.''

De vertegenwoordiger van KLM in Zuid-Afrika, Frank van der Laan, voorspelt dat de ontwikkelingen de luchthaven tot ,,een politiebolwerk'' zullen maken. ,,Op lange termijn krijgt de politie alle veiligheidstaken in handen.'' Nu is de beveiliging nog een ratjetoe van particuliere beveiligingsdiensten, politie en werknemers van ACSA. Als de politie alle verantwoordelijkheid krijgt, gaat KLM dan weer waardetransporten vliegen vanaf Johannesburg? Van der Laan: ,,Dat is wel het streven. We wachten het advies van de deskundigen af.''