Turkije klem tussen overspel en Europa

`Brussel' is witheet over het Turkse plan om overspel strafbaar te stellen. Lukt het premier Erdogan nog de crisis te bezweren?

En opnieuw schoot de Turkse premier Tayyip Erdogan uit zijn slof. Hervorming van de Turkse strafwet maakt geen deel uit van het eisenpakket van de Europese Unie voor het openen van onderhandelingen over toetreding, zo liet hij een Duits televisiestation weten. Dus heeft de Europese Unie niet het recht om van het strafbaar stellen van overspel een halszaak te maken.

Of is al die kritiek vanuit Brussel soms bedoeld als truc om Turkije buiten de deur te houden? Dat lijkt niet waarschijnlijk, zei Erdogan eerst, maar daarna kwam er een zin waaruit bleek hoe woedend hij is over de hele affaire. Als `Europa' ons niet wil, brieste hij, moet men dat zeggen, dan gaan wij gewoon onze eigen weg.

Turkije is veel gewend, maar zelden is de politieke sfeer zo veranderd als de afgelopen week. Vorige week dinsdag nog haalden veel Turken opgelucht adem toen het er naar uitzag dat de regerende AK-partij plannen om overspel strafbaar te stellen van tafel zou halen. Maar die blijdschap was prematuur: zaterdag schortte het parlement in Ankara de behandeling van de strafwet voorlopig op, waardoor de mogelijkheid openblijft om overspel alsnog strafbaar te stellen.

Wat volgde was een ongekende uitwisseling van woedende oneliners tussen Ankara en Brussel. De strafwet is een intern-Turkse zaak, aldus premier Erdogan, waarmee de Europese Unie verder niets van doen heeft.

Dat nu liet `Brussel' weer niet over zijn kant gaan. Als Ankara de wet doorzet, liet de Europese Commissie weten, zit een positief besluit over het openen van onderhandelingen er niet in.

Morgen praat Erdogan in Brussel met een aantal Europese dignitarissen in een poging de crisis op te lossen. Volgens de Turkse media wil hij de `Europeanen' paaien door een vergelijking te trekken met onder andere het Ierse verbod op abortus en het Nederlandse gedoogbeleid voor softdrugs. Maar ook in de Turkse media wordt de kans dat `Europa' hierdoor lankmoediger wordt gestemd niet hoog aangeslagen. Het is buigen of barsten voor Erdogan, zo denken de meeste commentatoren hier: de premier moet kiezen tussen `overspel' en `Europa'.

Wat de huidige crisis zo bizar maakt is dat niemand haar in 1999, toen het hele proces van de toenadering van Turkije tot de Europese Unie werd geïntensiveerd, kon voorspellen. Vervolg op pagina 5 OVERSPEL

OVERSPEL

Plan Ankara plaatst Brussel voor raadsel

Vervolg van pagina 1 Algemeen werden toen de afschaffing van de doodstraf en het verlenen van meer rechten aan de Koerdische minderheid als pijnpunten gezien voor Turkije. Maar tot verbazing van velen toverde het Turkse parlement zich om tot een wettenfabriek die het ene na het andere hervormingspakket afleverde. Zó hard gingen de veranderingen, dat ook de Europese Commissie steeds luider begon te zeggen dat Ankara zijn zaakjes redelijk op orde had en dat het er nu vooral om ging al die hervormingen ook in de dagelijkse praktijk om te zetten.

En toen kwam de crisis rond de strafwet. Al voordat het overspel ter tafel kwam, trokken vrouwenorganisaties aan de bel. De nieuwe wet treedt niet hard genoeg op tegen eerwraak, vonden zij, en maakt bijvoorbeeld geen definitief einde aan de verfoeilijke maagdelijksheidstests. Maar die kritiek zonk in het niet toen de regerende AK-partij opeens uit de hoge hoed het beruchte plan te voorschijn toverde om overspel strafbaar te stellen. Plotseling was de blauwe Europese hemel in Turkije gevuld met onheilspellende wolken.

Nog steeds zijn waarnemers in Turkije het er niet over eens wat er achter dat controversiële voorstel schuilgaat. Er wordt wel gezegd dat premier Erdogan er zijn steun aan gaf onder druk van een radicaal deel van zijn achterban. Maar die achterban hield zich muisstil toen de ontwerp-strafwet bij de Commissie Justitie lag.

Daar komt nog bij dat verscheidene Turkse journalisten die hebben gesproken met veel parlementsleden van de AK-partij vrijwel niemand konden vinden die het een goed voorstel vindt.

Tenslotte gaat iedereen in Turkije er van uit dat Erdogan binnen de AK-partij de onbetwiste leider is. In het verleden aarzelde hij niet om dissidenten op hun nummer te zetten en de aanhoudende populariteit in peilingen van de partij (en van de premier zelf) heeft zijn macht alleen maar vergroot. Op grond hiervan lijkt het waarschijnlijk dat de premier zelf sterk in de `overspelclausule' gelooft.

Geconfronteerd met de vraag waarom de AK deze clausule wil, zei Erdogan dat ,,wij'' de mening van ,,het volk'' hebben gevraagd. Maar de krant Radikal kwam gisteren met een onderzoek waaruit blijkt dat een meerderheid het strafbaar stellen van overspel geen goede zaak vindt (overspel moet wel, aldus de meerderheid, een grond voor echtscheiding zijn). De peiling is uit 1999, maar in die vijf jaar is Turkije eerder liberaler dan conservatiever geworden. Voeg daarbij dat datzelfde `volk' volgens alle peilingen een groot voorstander is van Turks lidmaatschap van de Europese Unie en de vraagt rijst met wie de premier over de kwestie heeft gesproken.

Wat de uitkomst van de gesprekken morgen in Brussel ook is, vast staat nu al dat Erdogan groot gezichtsverlies heeft geleden. De premier begon zijn politieke carrière lang geleden in de moslim-fundamentalistische Welvaartspartij en werd in april 1998 veroordeeld tot tien maanden gevangenisstraf wegens het voorlezen van de volgende dichtregels:

Moskeeën zijn onze kazernes

Minaretten onze bajonetten

De koepels onze helmen

En de gelovigen onze soldaten

De laatste jaren onderstreept Erdogan keer op keer dat hij geen `moslim-fundamentalist' is, maar een `conservatief'. Om zijn punt te maken brak hij zelfs een keer de vasten in de maand ramadan om te lunchen met de Italiaanse premier Silvio Berlusconi. Maar het strafbaar stellen van overspel zal – terecht of onterecht – bij velen in Europa associaties oproepen met de islamitische wet, de shari'a.

Het is ook niet het enige gezichtsverlies dat Erdogan lijdt. De premier staat voor een duivels dilemma. Vasthouden aan de clausule over `overspel' staat haaks op zijn vele malen beleden uitgangspunt dat hij Turkije een plaats wil geven aan de Europese tafel. Maar als hij inbindt, staat hij in Turkije voor joker – hij wordt dan het kleine jongetje, dat door wijze dames en heren ver weg tot de orde wordt geroepen.

Of komt het toch nog allemaal goed? Politiek is een dynamische zaak, liet een hoge functionaris van de AK-partij gisteren weten. Dingen kunnen binnen een uur veranderen. Ankara heeft nog vele uren tot woensdag 6 oktober, de dag waarop de Europese Commissie met zijn rapport over Turkije komt. Maar zal het die uren ook daadwerkelijk benutten?

    • Bernard Bouwman