België stuit op grenzen federaal bestel

De ruzie tussen de federale regering en twee regionale regeringen legt een kwestbare schakel bloot in het Belgische staatsbestel.

,,België botst op de grenzen van z'n eigen staatsbestel.'' Zo opende het Vlaamse tv-journaal gisteren de avonduitzending. Sinds de regionale verkiezingen van juni hebben de Vlaamse, Brusselse en Waalse gewestregeringen voor het eerst niet dezelfde politieke kleur als de federale regering. België beleeft zo z'n eigen variant op de Franse cohabitation.

De liberale premier Guy Verhofstadt kan er niet aan wennen. Al bij het eerste serieuze dossier van de nachtvluchten op luchthaven Zaventem, waarbij duizenden banen bij koeriersbedrijf DHL op het spel staan, ontstond in de Wetstraat een crisissfeer. ,,Als er geen oplossing komt is Verhofstadt een vogel voor de kat'', aldus de verslaggever van het tv-journaal.

De premier van het paarse kabinet heeft het volgens de meeste waarnemers over zichzelf afgeroepen. Na de zware nederlaag van zijn VLD kreeg Vlaanderen een christen-democratische minister-president. Bovendien verdween de Franstalige liberale zusterpartij MR in Brussel en Wallonië uit de deelregeringen. De bewegingsruimte van Verhofstadt is beperkt, omdat voor veel federale besluiten medewerking van de deelregeringen nodig is.

Toch doet Verhofstadt met z'n bekende bravoure alsof er niets is veranderd. Opnieuw probeert hij besluiten op het laatste moment onder zware druk te forceren. Maar deze ook door coalitiegenoten gehekelde methode werkt niet meer. Drukmiddelen ontbreken, omdat in de deelregeringen ook partijen meedoen die op federaal niveau oppositie voeren. Verhofstadt koos voor de vlucht naar voren door de aankondiging zijn jaarlijkse `beleidsverklaring' van oktober een maand te vervroegen. Hij wilde zo voorkomen dat de Vlaamse minister-president Yves Leterme (van de christen-democratische CD&V) het politieke initiatief naar zich toe zou trekken.

Maar afgelopen weekeinde bleek dat Verhofstadt z'n belofte niet kon waarmaken, wat hem fors gezichtsverlies opleverde. Het gevoelige DHL-dossier, waarbij het gaat om een eerlijke verdeling van nachtelijke geluidsoverlast tussen Vlaanderen en Brussel, eiste alle aandacht op. En zo kwam van de wens van de premier om alle moeilijke problemen (overheidsbegroting, pensioenen, sociale zekerheid, splitsing van de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde tussen Vlamingen en Franstaligen) in één klap aan te pakken helemaal niets terecht.

De sociaal-democraten in de federale regering – de Vlaamse alliantie SP.A/Spirit en de Franstalige PS – lieten Verhofstadt een tijdje begaan. Beide coalitiepartners kwam het politiek niet slecht uit dat hij met zijn dadendrang zou vastlopen in het Belgische communautaire moeras.

Zijn belofte van al een jaar geleden om de DHL-kwestie op te lossen kon Verhofstadt gisteren na een marathonvergadering van 20 uur ook niet waarmaken. Maar de 50-jarige premier is het politieke pokerspel niet verleerd. Hij presenteerde gisteren in het parlement een ,,unaniem'' voorstel van de federale regering en deed een dringende oproep aan de deelregeringen dit ,,redelijke en evenwichtige compromis'' te accepteren. Daarmee legde hij de bal behendig bij anderen neer. Wat Verhofstadt niet vertelde was dat federaal coalitiepartner SP.A/Spirit het voorbehoud had gemaakt slechts in te stemmen met het voorstel als de deelregeringen ook akkoord konden gaan.

Verhofstadts VLD legde de zwarte piet vooral bij CD&V van Leterme. Maar eigenlijk is de Brusselse deelregering de grootste dwarsligger. De Brusselse groene regeringspartij Ecolo heeft nog een rekening met Verhofstadt te vereffenen, omdat Ecolo-bewindslieden vorig jaar wegens de DHL-kwestie uit de federale regering moesten stappen.

Intussen laait door de crisissfeer in de Wetstraat het debat op over het volgens velen onwerkbare Belgische staatsbestel. Sommige politici hebben al opgeroepen verkiezingen voor federale en regionale parlementen weer te laten samenvallen om het risico van deelregeringen met afwijkende politieke kleuren te verminderen. Eerder waren er ook speculaties over een rooms-rode federale coalitie na een partnerruil, wat volgens de Belgische grondwet zonder verkiezingen mogelijk is. De liberalen zouden dan moeten afhaken, wat meteen het politieke einde van Verhofstadt betekent. Verkiezingen wil niemand, behalve het extreem-rechtse Vlaams Blok dat winst ruikt.

Een groot probleem in het Belgische staatsmodel is dat er geen hiërarchie is tussen federale en regionale wetten. In de Duitse federatie is dat niet het geval, maar in België was het juist de hoeksteen van de staatshervorming. Ex-premier Mark Eyskens sprak vanmorgen van het ,,failliet van de staatsstructuur''. Volgens hem moeten sommige bevoegdheden terug naar het federale niveau.

In de DHL-kwestie doet zich de volgens velen merkwaardige situatie voor dat de gewesten verschillende geluidsnormen hebben. De Gentse politicoloog Carl Devos spreekt van een ,,kantelmoment'' in het debat. Volgens hem zou de federale regering, die op een evenwichtige wijze uit Vlamingen en Franstaligen is samengesteld, meer als een scheidsrechter moeten kunnen optreden.