Ambtenaar/ondernemer `helpt' gemeente

Bouwambtenaar Van D. werd gisteren veroordeeld voor corruptie. Hij gaf alles toe. ,,Maar dat geld stinkt niet naar misdaad. Ik heb de gemeente juist geholpen.''

R. van D. is een ondernemer om rekening mee te houden. Hij heeft een uitstekend netwerk. Verdient naar eigen zeggen genoeg om twee maal per week uit eten te gaan. En heeft 28 jaar ervaring in de bouw.

Als ambtenaar.

,,Achteraf zeg ik: dat had ik nooit moeten doen'', zei hij tijdens de zitting, twee weken geleden in Lelystad, tegen de rechter. ,,Maar het is nou eenmaal zo gegroeid.'' Van D. stond terecht omdat hij als bouwkundig ambtenaar in Dronten jarenlang zijn gemeente zou hebben opgelicht, rekeningen zou hebben vervalst, steekpenningen zou hebben aangenomen en via een omweg zichzelf als ondernemer werk zou hebben toegespeeld, om dat daarna weer uit hoofde van de gemeente te laten uitbetalen.

Van D. is daarmee de eerste in een rij van ambtenaren en werknemers in de bouw – of, zoals bij hem, een mengvorm daarvan – die de komende maanden terecht moeten staan. Elk hebben zij een rol gespeeld in wat bekend is geworden als de bouwfraudeaffaire, waarvan drie jaar geleden met de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop de eerste verhalen naar buiten kwamen.

Inmiddels heeft de Nederlandse Mededingingsautoriteit bouwbedrijven voor ruim 100 miljoen euro aan boetes opgelegd. Vorige week maakte justitie bekend dat vier bouwbedrijven en twaalf werknemers de komende maanden vervolgd worden wegens hun aandeel in de bouwfraude.

Van D. afficheert zich tijdens de zitting als slachtoffer van de omstandigheden. Hij vindt dat hij niet alleen staat in wat zijn advocaat ,,een mand met vele rotte appels'' noemt en Van D. houdt tijdens de rechtszaak niet op bouwbedrijven en voormalige collega's aan te wijzen als medewetsovertreder.

Meerdere ambtenaren op het gemeentehuis van Dronten zouden tegen betaling adviezen hebben verstrekt aan derden, en juist dat feit had hem ertoe aangezet zaken te doen met bouwprojecten in de eigen gemeente. Als het anderen toegestaan was, waarom hem dan niet? De rechter wil er niet op ingaan. Het is Van D. die hier nu terechtstaat. En niemand anders.

De gemeente had hem eerder toegestaan naast zijn werk, waarin hij wel collega's had maar door zijn jarenlange ervaring solistisch kon opereren, op commerciële basis advieswerk te verrichten – op voorwaarde dat hij met zijn eigen teken- en adviesbureau ver moest blijven van bouwprojecten waarmee hij als ambtenaar te maken had. Omdat hij nauwelijks gecontroleerd werd – ,,ik had jarenlang al geen functioneringsgespek gehad en zat daar maar alleen op mijn kamertje'' – zag hij kans een ingenieus web te construeren met zichzelf als middelpunt. Hij schreef offertes uit voor bouwprojecten in de gemeente, waaronder vijf nieuwe scholen, verbond daar een prijs aan en ging daarmee naar een adviesbureau waarvoor hij zelf bijkluste. Dat werk kwam dan uiteindelijk als ontwerp terug op het gemeentehuis, waar Van D.'s superieuren het goedkeurden voor een prijs die lager lag dan vooraf was ingeschat – Van D. wist de prijs en kon daarop inspelen. Daarop volgden dan weer rekeningen aan de gemeente, die de eigen ambtenaar daarmee dubbel uitbetaalde. Bovendien schreef Van D. facturen uit voor niet-bestaande bouwprojecten, zoals de bouw van een villa in het Belgische Brasschaat. Daarmee kon hij dan weer verbloemen dat hij zich tegen de afspraak in met bouwprojecten in Dronten had beziggehouden.

Juist omdat Van D. als adviseur lagere kosten vroeg dan andere bouwbedrijven, vindt hij dat hij niet zijn ambtsplicht verzaakt heeft, maar geld heeft bespaard voor de gemeente. ,,Vond u het wel kies, wat u deed?'' vraagt de rechter hem. ,,Ik had er geen last van, want ik heb de gemeente Dronten niet getild maar geld bespaard. Dat stinkt voor mij niet naar misdaad.''

De rechter somt een lijst op met werknemers van bouwbedrijven uit de omgeving – Van D.: ,,Die hebben gewoon een hekel aan mij.'' Die informanten hebben de politie meegedeeld dat Van D. om te kopen was – en ook omgekocht móést worden om bouwopdrachten van de gemeente te blijven krijgen. Van D. maakte reisjes met ze, ging uit eten (een restauranthouder verklaarde dat Van D. zelden betaalde en zelfs een fles wijn op kosten van de ander mee naar huis nam). Ook kreeg hij een kopieerapparaat en alarminstallatie van bouwers. De kopieermachine was een tweedehandsje, zegt Van D., de installatie een gift van een bevriende bouwer nadat Van D.'s huis was leeggehaald door inbrekers.

De rechter: ,,Het gaat niet om de waarde, maar om dat u daarna niet meer vrij staat.''

Van D.: ,,Dat sta ik wel. Want ik mats die jongens niet. En bovendien: met die bedragen was ik niet chantabel.''

De rechter: ,,Kern van de zaak is dat u kwetsbaar bent geworden.''

Van D.: ,,Kwetsbaar? Zo heb ik dat niet gevoeld.''

De voormalige ambtenaar is eind vorig jaar na telefoontaps en invallen van justitie in zijn huis en op het gemeentehuis uiteindelijk oneervol ontslagen, zat eerst drie dagen vast en toen een jaar thuis, maar heeft nu weer voltijds werk met zijn adviesbureau dat hij verder heeft weten uit te bouwen. Hij werkt in opdracht van grote bouwbedrijven, maar wil niet zeggen welke dat zijn.

De officier van justitie eist een jaar voorwaardelijke gevangenisstraf en een geldboete van 25.000 euro. Gisteren legde de rechter exact de gevraagde straf op. Van D.'s ,,corrupte handelen heeft flinke schade toegebracht aan het vertrouwen dat burgers kunnen stellen aan de integriteit van de overheid en haar ambtenaren'', zo schrijft de rechter in zijn vonnis. Omdat zijn rol binnen de gemeente oncontroleerbaar was geworden, draagt Van D. niet alléén schuld, vindt de rechter. Daarom is de gevangenisstraf voorwaardelijk. En het argument dat de ambtenaar juist geld heeft bespaard voor de gemeente? ,,Oncontroleerbaar'', oordeelt de rechter.

De 47.000 euro die Van D. verdiende met zijn eigen bedrijf is nu inzet van een volgend conflict. Moet hij het terugbetalen of is het eerlijk verdiend? De zaak dient in november.

Intussen voert de voormalige ambtenaar ook een procedure tegen zijn voormalige werkgever, de gemeente Dronten. Hij voelt zich onterecht ontslagen. ,,Ja, ik heb geld aangenomen'', bekende hij al tijdens de zitting. ,,Dat had als ambtenaar niet gemogen. Maar ik deed het meer als ondernemer.''

In Het Geding komen juridische geschillen in het bedrijfsleven aan bod. Reacties: hetgeding@nrc.nl

    • Freek Staps