Zwarte kleren, ruime geest

Op papier kent de Jemenitische vrouw veel vrijheden. Maar de praktijk dwingt haar vaak toch tot een `verborgen' bestaan. ,,Het is traditie dus wat kunnen we eraan doen?''

Mounira (23) en haar zus Hamideh (19) lopen hun wekelijkse ronde door het Libië-winkelcentrum in de hoofdstad van Jemen. Beiden dragen een niqaab, de traditionele gezichtsverhullende hoofddoek waarachter bijna alle vrouwen in Jemen zich verbergen. Slechts hun ogen zijn zichtbaar.

Als ze hun nicht, die alleen een hoofddoek draagt, tegenkomen voor de kledingwinkel Wow, loopt deze hen straal voorbij. Mounira roept haar terug en `flasht' snel haar gezicht. Daarna valt het drietal elkaar blij in de armen. Mounira en Hamideh hebben een hekel aan de niqaab, zeggen ze. ,,We moeten ons elke dag verstoppen'', klaagt Mounira. ,,Maar het is traditie, dus wat kunnen we eraan doen?''

Gewoontes bepalen de aanblik van het bijna middeleeuwse Jemen, waar hoge smalle huizen eindeloze bergtoppen sieren, ezeltjes door de nauwe straatjes van de bazaar lopen en mannen hun dolk trots op hun buik dragen. Slavernij werd hier pas in 1963 verboden. Een sterke man leidt het land; sinds de samenvoeging van Noord- en Zuid-Jemen in 1990 heeft president-maarschalk Ali Abdullah Saleh de touwtjes strak in handen. Saleh, die in 1999 met 96 procent van de stemmen werd herkozen, staat aan de Amerikaanse kant in de oorlog tegen terreur.

Waar in buurland Saoedi-Arabië tradities en wetgeving hand in hand gaan, wordt in Jemen volgens de letter van de wet vrouwen weinig in de weg gelegd. Vrouwen hebben er stemrecht, er zitten vrouwen in het parlement, ze mogen autorijden en zonder toestemming van hun man reizen. ,,Toch zijn vrouwen bijna onzichtbaar in het publieke leven, letterlijk en figuurlijk'', zegt Husnia al-Kadri, directrice van het Vrouwenstudies- en Ontwikkelingscentrum in Sana'a. ,,De laatste jaren krijgen we steeds meer hoger opgeleide vrouwen. Onze kleren zijn wel zwart maar onze hersens niet'', grapt Al-Kadri. Ze schat dat 25 procent van de vrouwen een hogere opleiding heeft genoten. Desondanks worden vrouwen bijna niet op leidinggevende posities benoemd. ,,Het gebeurt simpelweg niet.''

Selfmade vrouwen hebben een voortrekkersrol. In de privé-kliniek van gynaecologe dr. Amat Al Kareem Al Howri wachten verschillende mannen en vrouwen op een afspraak. De mannen kauwen qat, blaadjes van een plant waaraan de meeste Jemenieten zijn verslaafd, de vrouwen staren naar een tekenfilm op de televisie in de wachtkamer.

Dr. Al-Howri draagt geen niqaab, ze draagt een hoofddoek en kijkt de mannen recht in de ogen. Ook de man die klaagt dat zijn vrouw pas twee keer met hem naar bed is geweest. ,,Ik heb haar teruggebracht naar haar dorp'', mort hij. Zijn vrouw zit naast hem, de niqaab nog op. ,,Ik heb er gewoon geen zin in, ik schaam me'', zegt ze. Later legt Al-Howri uit dat schaamte een groot probleem is na het huwelijk. Seks wordt in onze cultuur verborgen, de omschakeling is vaak schokkend. ,,Ik zeg ze dan dat ze het moeten blijven proberen, ze hebben toch een heel leven samen.''

Al-Howri studeerde in Egypte en Rusland. Haar vader zorgde ervoor dat al zijn acht dochters naar de universiteit gingen. 's Ochtends werkt ze in het grootste ziekenhuis van Sana'a, 's middags in haar privé-kliniek. De Jemenitische tradities zijn de oorzaak van de meeste medische problemen in haar praktijk. De vroegst huwbare leeftijd voor vrouwen is 16 jaar. En daar houden de meesten zich ook aan. De gemiddelde leeftijd waarop Jemenitische vrouwen in het huwelijk treden is 16,5 jaar. Vervolgens behoren ze kinderen te krijgen, veel kinderen. Gezinnen met meer dan twaalf kinderen zijn geen uitzondering. De groei van de bevolking is een van Jemens grootste economische problemen.

Niemand gebruikt anticonceptiepillen, dus raken vrouwen keer op keer zwanger. Na diverse zwangerschappen, vaak op jonge leeftijd, krijgen veel vrouwen last van hun eierstokken, baarmoeder en vagina. In het ziekenhuis voert Al-Howri soms tien operaties op één ochtend uit.

,,Veel vrouwen vragen me over hun toekomst'', zegt Dr. Al-Howri terwijl ze van het ziekenhuis naar de universiteit rijdt, waar ze doceert. ,,Ik zeg ze dan dat ze moeten beginnen met minder baby's te krijgen. Dan hebben ze ook meer tijd voor zichzelf.''

In het Libië-winkelcentrum lopen groepjes jongens hunkerend langs Mounira en Hamideh. Aan de kleinste oogopslag moeten ze al grote beloftes toekennen, want het liefdesspel in Jemen zit in details: veel is er immers niet te zien aan de verhulde vrouwen. Het duo gruwelt van iedere flirt. ,,Ik wil nooit in Jemen trouwen'', zegt Mounira. ,,Als je trouwt is je leven voorbij'', klaagt Hamideh. Ze hebben het zo vaak om zich heen gezien, na het huwelijk veranderden hun vriendinnen in vermoeide baby-machines zonder toekomstperspectief.

Later in een nabijgelegen fast-food restaurant eten ze een hamburger. Gezeten in een hoek, met de rug naar de rest van de aanwezigen klappen ze hun niqaab omhoog. Het voelt verboden en vreemd, vinden ze. ,,Later willen we in Europa wonen'', zegt Hamideh met een stralende witte glimlach. ,,Daar is vrijheid, daar doe ik alleen een hoofddoek op'', zegt haar zus met pretoogjes.

    • Thomas Erdbrink