`Kabinet kiest voor een vechteconomie'

Minister De Geus zegt dat hij klaar is met zijn modernisering. Maar GroenLinks vindt dat de echte structurele hervormingen nog moeten beginnen. ,,Als je naar Zweden wilt, moet je niet via de Verenigde Staten koersen.''

Het is een ,,depressieve begroting'' geworden waarbij ,,de veronderstelde noodzaak van saneren'' wederom centraal staat. Kees Vendrik, financieel specialist van de GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer, wijst op het psychologische effect van de voortgaande bezuinigingen die het kabinet-Balkenende II wil uitvoeren. ,,De gevoelens van burgers dat het slecht gaat worden bevestigd: je moet op je tellen passen, het is wachten op betere tijden, die vervolgens niet zullen aanbreken.'' Het kabinet lijkt de conjuncturele crisis aan te grijpen om structurele hervormingen door te voeren, meent Vendrik, ,,maar het effect is tegengesteld''. Zelfs het Centraal Planbureau waarschuwt nu voor te hard doorpakken, constateert Vendrik tevreden. ,,Blijkbaar maakt het kabinet het zo bont dat zelfs het eerbiedwaardige planbureau er wat van moet zeggen.'' Het merendeel van de voor 2005 aangekondigde bezuinigingen valt volgens Vendrik echter als ,,incidentalisme'' te kwalificeren: ,,Het is fascinerend dat ze van gekkigheid niet meer weten hoe ze de zelf gecreëerde tegenvallers moeten aanpakken. De rek is eruit, en waar ze het structureel proberen op te lossen, schieten ze zichzelf in de voet.''

Vendrik (41) zit sinds mei 1998 in de Tweede Kamer voor GroenLinks. Vanaf dag één houdt hij zich namens zijn fractie bezig met het financieel-economisch beleid. Vendrik is de grondlegger van de tegenbegroting van zijn fractie, de jaarlijkse oppositionele tegenhanger van de Miljoenennota. Hij maakte er al zeven, nog los van de doorrekeningen van de GroenLinkse verkiezingsprogramma's van de afgelopen jaren.

Vendrik is zeer bedreven geraakt in het op de juiste manier `aansturen' van de macro-economische modellen van het Centraal Planbureau. Door met geld te schuiven, weet hij vaak optisch betere resultaten te bereiken dan het kabinet. Maar achter die verschuivingen gaan politiek-ideologische keuzen schuil, die het daadwerkelijke verschil tussen kabinet en oppositie duidelijk maken. ,,Dit kabinet voert een conservatief-Amerikaans beleid van deregulering en terugtrekking. Wij kiezen er juist voor om mee te blijven sturen, om te prikkelen en te verleiden.''

Hij vindt het dan ook ,,een gotspe'' dat in de vandaag gepresenteerde Miljoenennota 2005 zo uitgebreid wordt stilgestaan bij Zweden als lichtend voorbeeld voor de Nederlandse economie. Niet dat Zweden geen goed voorbeeld is, maar het kabinetsbeleid is helemaal niet gericht op het kopiëren van het Zweedse model, stelt Vendrik. ,,Dit kabinet kiest voor een vechteconomie, waarbij elke overheidsinterventie gezien wordt als een blokkade van de markt. Om het probleem van de vergrijzing op te lossen moet inderdaad de arbeidsparticipatie omhoog, maar dat moet je als overheid fors stimuleren.''

Minister De Geus (Sociale Zaken, CDA) kondigde enkele weken geleden aan klaar te zijn met zijn bezuinigingen.

,,Ja, verbazingwekkend: hij heeft gesaneerd en afgebroken, maar de modernisering van het sociale stelsel en de arbeidsmarkt moet nog beginnen. Dit kabinet pakt slechts de sociale zekerheid aan, zonder het arbeidsaanbod te vergroten. Als je Zweden serieus neemt, moet je echt arbeidsmarktbeleid voeren. Het Zweedse beleid is juist niet terugtrekken, maar interveniëren: arbeid op maat, kinderopvang, verlofregelingen, langer blijven werken, lagere lasten op arbeid. Dat moet je stimuleren.''

Maar dat wil het kabinet toch ook bereiken met de nieuwe levensloopregeling?

,,De levensloopregeling! Dat is echt too little, too late wat mij betreft. Eerst breekt het kabinet alle voorzieningen voor VUT en prepensioen af en dan komt het met een duur en commercieel alternatief. Het is gebaseerd op individueel sparen, dat kost aantoonbaar veel meer dan collectief sparen en je breekt de onderlinge solidariteit af. De mensen met lage lonen zijn ook niet in staat om een deel van hun inkomen apart te zetten om straks eerder met verlof te kunnen gaan. Je creëert een tweedeling met die regeling. Datzelfde geldt voor het langer doorwerken. Mensen met hogere inkomens kunnen zich daaraan onttrekken, maar mensen met lage lonen zullen langer door moeten werken. Ik noem dat altijd het Herman Heinsbroek-model (naar de voormalige LPF-minister voor Economische Zaken, red.). De lasten voor de vergrijzing komen zo eenzijdig bij de mensen met de lage inkomens te liggen.''

Het kabinet zegt door te hervormen Nederland weer klaar te willen maken voor de toekomst. Moet er dan niets gebeuren?

,,Natuurlijk wel, maar zoals het Centraal Planbureau ook al constateert: niet zo rücksichtslos als hier nu gebeurt. Wat willen mensen? Uit een recent onderzoek van de International Labour Organization bleek dat een onveilige omgeving zoals in de VS, waar de keiharde wetten van de markt regeren, tot een lagere welzijnservaring leidt. Die wordt niet gecompenseerd door hogere inkomens. Nederland staat daar nu nog heel goed bij, vlak onder de toppers, de Scandinavische landen. Maar dit kabinet is hard op weg naar beneden.''

Welke alternatieven heeft GroenLinks om de verzorgingsstaat te redden?

,,Zweden! Dat is namelijk een heel goed voorbeeld, mits je er direct op afkoerst en niet een omweg neemt via de Verenigde Staten.''

Maar in Zweden zijn de kosten voor de verzorgingsstaat relatief gezien hoger dan in Nederland.

,,Dat is helemaal niet erg, als de prikkels maar de goede kant op werken. Je moet werkgevers stimuleren om mensen in dienst te nemen. Zweden geeft erg veel geld uit aan scholing, dat zouden we in Nederland ook moeten doen. Hier heeft nog niet eens een kwart van de mensen hoger onderwijs genoten, daar is dat ruim een derde. En wat doet het kabinet? Dat verhoogt de financiële drempels om te gaan studeren, komt met selectie aan de poort en maakt studeren na je dertigste moeilijker. Je moet het onderwijs juist openzetten voor iedereen die dat wil.''

Maar Nederland is te duur geworden, de arbeidskosten zijn te hoog, daar moet toch iets aan gebeuren?

,,Die arbeidskosten zijn mede zo hoog omdat werkgevers het vertikt hebben te investeren in scholing, ze kochten liever mensen weg bij de concurrentie, hetgeen prijsopdrijvend werkt, dan mensen met een uitkering aan te nemen en om te scholen. Ideaal zou je je beroepsbevolking moeten laten aansluiten op je toekomstige banen, maar ik vrees dat Nederland een tekort in stand houdt aan hoger geschoolde werknemers en een overschot aan laaggeschoolde werknemers. Daarom blijft het ook nodig om laaglonende arbeid te subsidiëren. Je ziet de werkloosheid bij met name jongeren en allochtonen oplopen. Je kunt dan niet zeggen: we zitten de dip wel uit, want dan zijn ze langdurig werkloos en helemaal moeilijk weer aan het werk te krijgen.''

Doet Balkenende dan helemaal niks aan de huidige dip?

,,Ach, we zijn al twintig jaar bezig de sociale zekerheid te verbouwen. Dit kabinet gaat voorbij aan de lessen die je daaruit kunt trekken. Neem de WAO, daar gaat het nu dankzij de Wet Poortwachter, die de instroom regelt, veel beter mee. En wat doet het kabinet? Dat gaat door met forse ingrepen in de WAO-uitkeringen en ploegt daarmee de hele uitvoering om. De tijd dat de deur naar de sociale zekerheid wagenwijd openstond ligt echt al mijlenver achter ons. Werkgevers worden nu verplicht om langer te zorgen voor hun zieke werknemers, dat is winst, dat is nog nooit gebeurd. Dumpen van werknemers mag niet meer. Maar leert het kabinet hiervan? Nee, er moet nog meer ingegrepen worden. Terwijl de arbeidsmarkt voor de WAO'ers gesloten blijft.''

Stel, u wordt de baas van Nederland, wat zou u anders doen?

,,De blinde vlek van Balkenende wegpoetsen. Mijn toekomstbeeld, dat van GroenLinks, is dat je aan je kleinkinderen een duurzaam Nederland moet nalaten. Dat betekent schoon en duurzaam produceren, dat lijkt haast een taboe in dit kabinet. Wij willen de investeringsagenda omgooien: meer vergroening en onderwijs en minder naar infrastructuur bijvoorbeeld. Dit kabinet laat de oren hangen naar de multinationals, die krijgen 1,2 miljard euro lastenverlichting door de vennootschapsbelasting te verlagen. Maar iedereen weet dat het midden- en kleinbedrijf dé banenmotor is. Die betalen nu de rekening. Wij houden het MKB uit de wind: schaf je het grijze kenteken af? Prima, maar dat geld gaat direct terug naar de kleine ondernemers die het treft.''

Laat dit kabinet zich te veel leiden door het begrotingstekort?

,,Eigenlijk is die boekhoudersmentaliteit een gevolg van de ideologische keuze. Investeren in de economie is secundair geworden, het motto is: u zoekt het maar uit, dan komt alles goed. Zo blijft er maar één investering over: een snelle aflossing van de staatsschuld.''

Knellen de Brusselse begrotingsregels, die een maximaal tekort van 3 procent voorschrijven, niet te veel om echt te kunnen investeren?

,,Ja, dat zeggen wij al jaren. Het Stabiliteits- en Groeipact (de Brusselse begrotingsregels, red.) is te veel alleen een stabiliteitspact gebleven. Wij zoeken in onze plannen de grenzen van dat pact op, ook al zijn we het er eigenlijk niet mee eens. Er wordt nu te veel gekeken naar het feitelijk tekort op de begroting, terwijl het structurele saldo maatgevend zou moeten zijn. Als je zorgt dat je begroting structureel op orde is, dan maakt het niet zo veel uit hoe hoog je tekort is.''

    • Egbert Kalse