`Het is geen ramp om je baan te verliezen'

De verzorgingsstaat van nu voldoet niet meer, vindt Aart Jan de Geus, minister van Sociale Zaken. Het stelsel van sociale wetten moet niet langer vooral inkomenszekerheid bieden, maar gericht zijn op de zekerheid van werk. Tegelijk moet het makkelijker worden werknemers aan te nemen en te ontslaan.

De Tweede Kamer vroeg en de minister van Sociale Zaken draaide: een nota over de Nederlandse verzorgingsstaat anno 2030. Het jaartal doet er niet zoveel toe, het gaat er minister De Geus vooral om een horizon te schetsen die ver weg ligt. Hoe ziet dan – op die lange termijn – het socialezekerheidsstelsel er uit? En welke taken heeft de overheid nog over een kwart eeuw? Welke antwoorden daar ook op komen, voor De Geus is zeker dat de verzorgingsstaat van de vorige eeuw niet langer voldoet.

Waarom niet?

,,Dat stelsel is niet langer houdbaar. De periode van de maakbare samenleving en het ideaal van gelijkheid-in-alle-opzichten is voorbij. Solidariteit moet hier en daar plaatsmaken voor eigen verantwoordelijkheid. En het verzekeren van inkomen, waarop het socialezekerheidsstelsel altijd gericht is geweest, heeft tot verstarring geleid. Voor de werknemers was het niet nodig in zichzelf te investeren, want er was inkomenszekerheid en de werkgevers gebruikten de sociale zekerheid om hun verantwoordelijkheid om werk te creëren af te wentelen. Daarom moeten we een switch maken.''

Wat voor een verandering?

,,Het moet van inkomenszekerheid naar werkzekerheid worden omgevormd, waarbij een zekere inkomenszekerheid er trouwens wel moet blijven voor wie het echt nodig heeft. In de vorige eeuw was het zo dat als je iets overkwam, dat daar dan geld tegenover stond. Terwijl juist het hebben van werk cruciaal is voor mensen, uit financieel en sociaal oogpunt. Werkzekerheid is overigens niet hetzelfde als baanzekerheid. Daarvoor is de arbeidsmarkt in de toekomst te flexibel. Veranderingen gaan razendsnel.''

Wat verstaat u dan onder werkzekerheid?

,,We moeten aandacht geven aan scholing, zodat mensen op de arbeidsmarkt een plek kunnen vinden en niet uitvallen. Hiervoor moet de aandacht verschoven worden van nazorg – die in de oude verzorgingsstaat prominent was – naar voorzorg. Hier moeten werknemers en werkgevers bij betrokken worden. Pas als zij zelf de consequentie van ziekte en arbeidsongeschiktheid voelen, zullen ze hiermee aan de slag gaan.''

Trekt de overheid zich dan terug uit de sociale zekerheid?

,,Dat bestrijd ik. Wat je wel zult zien, is dat de overheid andere prioriteiten gaat stellen. Iedereen zal over tien, twintig jaar naar verhouding net zoveel belasting en premies betalen, maar voor andere zaken.''

Wat zijn die prioriteiten?

,,De afgelopen decennia zijn de kosten van volksgezondheid, onderwijs en veiligheid enorm toegenomen. Neem de zorg, die vraagt veel en veel meer van de overheid dan pakweg vijftig jaar geleden. Toen was Volksgezondheid nog een staatssecretariaat op dit ministerie van Sociale Zaken. Onderwijs is ook enorm gegroeid. Als je alleen al kijkt naar het huidige spectrum van opleidingen dat wordt aangeboden. Vroeger had je een ambachtsschool, een hbs, hier en daar een gymnasium en wat universiteiten.''

Wat betekent meer geld voor zorg en onderwijs voor de sociale zekerheid?

,,Sociale zekerheid in mijn visie maakt de cirkel rond. Dat is het mooie. Als het sociale stelsel gericht is op werkzekerheid in plaats van inkomenszekerheid, gaat de participatiegraad omhoog. Dus meer mensen hebben een baan. Dus meer premies en belastingen die voor onderwijs en gezondheidszorg nodig zijn. En dan hoeft er minder geld naar de sociale zekerheid.

Maar dan moeten die banen er wel zijn.

,,Ja, dat is lastig, want dát hebben we voor een groot deel niet in de hand. We zijn immers afhankelijk van onze internationale context, de economische groei in de ons omringende landen. We zitten niet op een eiland. Maar een land met een goede gezondheidszorg, ruime onderwijsmogelijkheden en een toegerust arbeidspotentieel is heel aantrekkelijk als vestigingsplaats. Mits werkgevers, door de kosten van ontslag en de moeite die het kost om van iemand af te komen, niet op voorhand worden ontmoedigd iemand aan te nemen.''

Gebeurt dat nu dan?

,,Dat is zeker aan de orde. Vooral bij buitenlandse investeerders, maar ook bij Nederlandse werkgevers. Zij moeten trouwens ook over de drempel heenstappen om mensen met een handicap aan te nemen, of mensen van wie de etnische afkomst ze niet zo vertrouwd voorkomt. Ons systeem is er nu erg op gericht dat de mensen die een baan hebben die kunnen houden. Dat zorgt voor heel veel risicomijdend gedrag bij werkgevers en werknemers. Wie in Nederland zijn baan verliest, of failliet gaat, ervaart dat als een ramp.''

In Amerika is ontslag bijna een aanbeveling. Wilt u daar naartoe?

,,Ik denk dat wij een situatie moeten hebben waarbij ontslag betekent: een tijd in between jobs. Werkloosheid moet een periode van herbezinning en heroriëntatie zijn en ook van herscholing. Dat zal in de toekomst vaker voorkomen. Ontslag hoeft niet een afkeuring te zijn, want het kan hele goede economische redenen hebben. Ik vind het geen schande als een bedrijf aan jouw specifieke unieke kwaliteiten even geen behoefte heeft.''

Kan wat u werkzekerheid noemt samengaan met soepeler ontslagregels?

,,Wel als de arbeidsmarkt flexibel is. Juist in Nederland, met z'n open economie, is het enorm vitaal om überhaupt nieuwe ondernemende activeiten te kunnen starten. Ons aanpassingsvermogen, talenkennis en creativiteit zijn heel belangrijk voor onze economische groei en daar hoort dus ook bij dat je een dienstverband kunt aangaan of beëindigen en dat het personeelsbestand kan meeademen met je bedrijf. Werkgevers moeten worden aangemoedigd mensen aan te nemen, vanuit het besef dat, als eenmaal een verbintenis is aangegaan, je gewoon afscheid van elkaar kunt nemen als het onverhoopt niets wordt.''

Dan volgt ontslag. Dwingt u die werkzekerheid dan af?

,,Je kunt elementen van dwang in het sociale stelsel invoeren. Bijvoorbeeld wat in Scandinavië gebeurt: verplicht deelnemen aan een reïntegratietraject en anders geen uitkering. Ik kan me ook voorstellen dat gemeenten ervoor kiezen dat, wanneer jongens en meisjes hun school niet afmaken, het wel of niet krijgen van een uitkering daarvan afhankelijk wordt.''

Gemeenten nemen hier de rol over van het rijk?

,,Waar het kan wel. Na de Tweede Wereldoorlog is in een soort euforiestemming van solidariteit heel veel collectief geregeld dat op nationaal niveau niet houdbaar is. Neem de bijstandswet. Dat is zodanig maatwerk, dat is bijna niet te doen vanuit Den Haag en dus hebben we het bij gemeenten neergelegd. Hetzelfde geldt voor het bedrijfsleven en bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheidsregelingen: als je dat zonder verantwoordelijkheid voor werkgevers en werknemers regelt, dan is van correcte naleving van de voorwaarden geen sprake en gaat het ten onder. Hoe solidair het idee ook is dat werkenden premie betalen voor hen die geheel of gedeeltelijk niet meer kunnen werken.''

Wat heeft solidariteit te maken met zaken decentraal regelen?

,,Ik sprak laatst iemand bij de kapper in een Utrechtse wijk en die vertelde dat ze, doordat ze zo'n hechte buurt vormen, elkaar erop kunnen aanspreken als iets niet gaat zoals het hoort. Noem het sociale controle. Waar het mij om gaat zijn de grenzen van solidariteit. Waar die anoniem wordt, omdat ze is vastgelegd in grote collectieve regelingen, zie je misbruik en boosheid en argwaan. Dat heb ik zien gebeuren in de sociale zekerheid. Kijk naar het misbruik van de WAO in het verleden door werkgevers en werknemers.''

Wat moet daarvoor in de plaats komen?

,,Kleinschalige regelingen op het niveau van bedrijfstak, gemeente, bedrijf of individu. Verantwoordelijkheden moeten lager komen te liggen.''

Burger, zoek het zelf maar uit.

,,Dat kan een uitkomst zijn, maar een die ik uiteraard niet zou willen. Er blijven in de samenleving risico's waarin ik solidair wil zijn. Neem de AOW. Daarbij is misbruik en dus ook argwaan en boosheid volstrekt niet aan de orde. Dat komt doordat de beoordeling of iemand recht heeft op AOW ondubbelzinnig vastligt. Namelijk voor iedereen van 65 en ouder. Maar het is wel een regeling gestoeld op anonieme solidariteit, want werkenden betalen voor gepensioneerden.''

Dus de AOW blijft voor wat u in uw nota `onbeïnvloedbare tegenspoed' noemt?

,,Voorspoed en tegenspoed is voor mij geen bruikbare indeling. Neem de nieuwe levensloopregeling: dat is een mix van individuele verantwoordelijk en fiscale steun van de overheid. Het mag niet zo zijn dat tegenspoed collectief gedragen moet worden en alles wat voorspoed is voor rekening van het individu komt.''

    • Karen Zandbergen
    • Robert Giebels